Timess Machines 2.0: San Miguel, Bulacan — Ten Years Later

 

Brgy. Batasan Bata, San Miguel, Bulacan

“I'd like to meet you in a timeless, placeless place. Somewhere out of context and beyond all consequences.”

Sampung taon. Ang bilis sabihin. Pero kapag binalikan mo ang isang lumang litrato, isang lumang blog post, isang lumang biyahe o isang taong matagal mo nang hindi nakikita, biglang parang napakahaba pala ng sampung taon. Noong Enero 2016, isinulat ko ang isang kuwento tungkol sa isang paglalakbay papuntang San Miguel, Bulacan. Tinawag ko itong “Timeless Machines.” Hindi dahil may time machine akong dala kundi dahil sa lugar na iyon, kahit sandali lamang, parang puwedeng huminto ang oras. Walang kailangang madaliin. Walang kailangang patunayan. Walang notification na kailangang tingnan. Walang Facebook feed na kailangang i-refresh. At higit sa lahat, walang pakialam ang bukirin kung ilan na ang likes ng isang litrato. Simple lamang. Isang probinsiya. Isang bahay. Isang pamilya. Mga aso. Isang hardin. Mga palayan. Isang malamig na umaga. Isang biyahe. At isang taong gustong pansamantalang tumakas sa ingay ng mundo. Sa dulo ng isinulat ko noong 2016, may isang pangako akong iniwan: “Ako'y babalik, Pangako…” Ngayon ay 2026 na. Sampung taon na ang lumipas. At heto ako, muling binabalikan ang San Miguel. Pero sa pagkakataong ito, hindi lamang ang lugar ang babalikan natin. Babalikan natin ang taong sumulat noon—ang 34-year-old na ako—at ikukumpara natin siya sa 45-year-old na ako ngayon. Tingnan natin kung sino ang mas nagbago. Ako ba? Ang San Miguel? O ang mundo?

Kung babasahin mo ang isinulat ko noon, mapapansin mong halos bawat maliliit na detalye ay mahalaga sa akin. Ang biyahe, ang bus, ang lumang terminal, ang mga palayan, ang amoy ng siga, ang mga taong nagkakape sa harap ng kanilang bahay, ang mga batang naglalaro, ang lumang poso, ang malalim na balon, ang basketball ring at maging ang lubak-lubak na daan ay naging bahagi ng kuwento. Noong 2016, ang hinahanap ko ay kung makikita ko pa ba ang mga dating bagay. Nandoon pa ba ang tambayan? Nandoon pa ba ang puno? Nandoon pa ba ang mga bukirin? Nandoon pa ba ang bahay? Nandoon pa ba ang mga taong naging bahagi ng aking mga alaala? Ngayon, sampung taon pagkatapos, mas mabigat na ang tanong. Nandoon pa ba ang mga taong naging bahagi ng buhay ko? Habang tumatanda tayo, natututunan nating hindi lahat ng bagay na gusto nating balikan ay naghihintay sa atin. May mga bahay na napapalitan. May mga punong pinuputol. May mga bukirin na nagiging ibang gamit. May mga tindahang nagsasara. May mga batang lumalaki. May mga matatandang yumayao. May mga aso na hindi na tumatakbo sa gate. At may mga taong minsan nating pinangakuan na babalikan natin sila, ngunit hindi natin namalayang nauubusan pala tayo ng pagkakataon. Noong 2016, hindi ko pa gaanong naiisip ang ganitong klaseng nostalgia. Ang gusto ko lamang ay makaupo, kumain, makipagkuwentuhan at huminga ng malamig na hangin sa probinsiya. Ngayon, bawat simpleng bagay ay parang may expiration date. Kaya mas pinahahalagahan ko na.

The Baliwag Bus Transit on the way to Manila and all the pasalubong shops in the corner

Noong 2016, ang bus ang isa sa pinakamahalagang bahagi ng kuwento. May ticket, may konduktor, may pelikulang ipinapalabas sa bus, may bubble gum na ngumunguya ang konduktor habang nagtatrabaho at may mga tanawin sa labas ng bintana na sinusundan ko habang nakikinig sa Beatles. Ang biyahe mismo ay bahagi ng adventure. Hindi lamang ang destination ang mahalaga. The journey itself was the story. Sampung taon ang lumipas at mas mabilis na ang mundo. Mas madali nang mag-book. Mas madaling malaman kung nasaan ang bus. Mas madaling hanapin ang isang lugar. Mas madaling kumuha ng litrato. Mas madaling i-post ang litrato. At mas madaling ipakita sa buong mundo kung nasaan ka. Pero may isang bagay na posibleng nawala—ang pakiramdam ng paghihintay. Noong araw, naghihintay tayo ng bus. Ngayon, naghihintay tayo ng notification. Noon, nakatingin tayo sa tanawin sa bintana. Ngayon, minsan ay nakatingin tayo sa screen. Pareho tayong bumibiyahe, pero iba na ang paraan ng paglalakbay.

Isa sa mga pinakamagagandang bahagi ng lumang kuwento ay hindi isang tourist spot. Hindi simbahan. Hindi resort. Hindi monumento. Palayan lamang. Noong 2016, sinabi kong walang bundok at walang kilalang tourist attraction sa tanawin. Pero habang pinagmamasdan ko ang pagsikat ng araw sa ibabaw ng malawak na bukirin, na-realize ko na hindi naman kailangang maging famous ang isang lugar para maging maganda. May mga tanawin na hindi kailangan ng entrance fee. Walang souvenir shop. Walang hashtag. Walang tourist guide. At walang nagsasabing, “Sir, dito po ang magandang angle.” Ikaw mismo ang makakakita. At marahil iyon ang isa sa mga dahilan kung bakit naging espesyal sa akin ang San Miguel. Hindi nito kailangang magpanggap na iba.

Pero sa sampung taong pagitan ng 2016 at 2026, may isang bagay na mas mahirap balikan kaysa sa tanawin—ang mga taong kasama mo noon. Noong 2016, isinulat ko kung gaano kasimple ang buhay nina Tito Danny at Tita Martha. Tinawag ko silang “Papa” at “Mama.” Sila ang dalawang taong naninirahan sa bahay na parang may sariling maliit na mundo. May hardin, may mga manok, may mga itik, may mga halaman, may mga gulay, may mga alagang hayop at higit sa lahat, may oras. Napakaraming oras. Noong araw, akala ko normal lamang iyon. Ngayon, naiintindihan ko na kung gaano iyon kahalaga. Habang tumatagal ang buhay, hindi na lamang lugar ang hinahanap natin. Hinahanap natin ang mga taong nagbigay-kahulugan sa lugar. Ang bahay ay maaaring manatili, pero kung wala na ang mga taong naghihintay sa gate, nagmamano ka, kumakamay ka at yayakap ka, iba na ang pakiramdam. At iyon ang pinakamalaking pagbabago na hindi kayang sukatin ng Google Maps.

Noong 2016, sinalubong din ako nina Susie at Simon. Tahol muna, konting duda, tapos naging kaibigan. Ganoon naman talaga ang mga aso. Minsan, ilang segundo lang ang kailangan para malaman nilang wala kang masamang balak. Sa kuwento ko noon, tinawag ko silang aking mga bagong kaibigan. Ngayon, sampung taon na ang lumipas. Kung nandito pa sila, malamang matanda na sila. At kung wala na sila, sana alam kong naging bahagi sila ng saglit ngunit magandang alaala. May mga hayop talagang hindi naman nagtatagal sa buhay natin nang ilang dekada. Pero sapat na ang ilang taon para maiwan nila ang kanilang pangalan sa isang lumang blog post. At sampung taon pagkatapos, wala na akong balita sa aking dalawang naging kaibigan sa loob ng ilang oras. 

Susie and Simon in 2016, kamusta na sila?

Hindi rin mawawala sa alaala ko ang tinawag kong “Mini Farmville” sa likod ng bahay. Uso pa kasi niyan ang larong Farmville noon sa Facebook. May kangkong, aloe vera, kamias, upo, sili, guyabano, saging, kamote, sitaw at kung anu-ano pang malalalim na salitang hindi ko na maintindihan kung anong klaseng gulay o prutas iyon. May herbal plants din, mga manok, itik at pati baboy ramo. Para sa isang batang lumaki sa lungsod, parang ibang mundo iyon. Ngayon, mas naiintindihan ko kung gaano kahalaga ang ganitong klaseng pamumuhay. Sa siyudad, pumapasok tayo sa supermarket para bumili ng pagkain. Doon, ang pagkain ay may pinanggalingan. May lupa. May binhi. May araw. May ulan. May taong nagtanim. May taong nag-alaga. At may oras. Sampung taon ang lumipas at mas mabilis na ang buhay, pero ang halaman ay hindi marunong magmadali. Hindi mo puwedeng sabihan ang sili, “Bilisan mo, kailangan ko na bukas.” Hindi puwedeng i-update ang kamatis sa software. Hindi puwedeng i-download ang ani. Kailangan mong maghintay. At marahil iyon ang isa sa pinakamahalagang lesson ng isang bukirin—may mga bagay na hindi puwedeng madaliin.

The lush greens of their backyard, province vibes, isn't it?

Marami nang nagbago mula noong 2016. Ang mga kalsada, mga bahay, mga sasakyan, teknolohiya, paraan ng pakikipag-usap, paraan ng pagkuha ng litrato, paraan ng paglalakbay, paraan ng negosyo at maging ang paraan ng pagkonsumo natin ng impormasyon. Pero higit sa lahat, ang mga tao ang nagbago. Noong 2016, ang social media ay bagay na gusto kong takasan. Ngayon, bahagi na ito ng araw-araw na buhay. Noong 2016, 34 ako. Ngayon, 45. Noong 2016, biro ko pa ang pagsagot ng “trenta” kapag tinatanong ang edad. Ngayon, hindi na kailangan ng calculator. Forty-five na, mga kaibigan. Hindi na puwedeng i-round off nang ganoon kalayo. Noong 2016, marami pa akong iniisip tungkol sa susunod na mangyayari. Ngayon, mas madalas kong iniisip kung gaano kahalaga ang mga nangyari na.

At kung tutuusin, ang pinakamalaking pagbabago sa pagitan ng 2016 at 2026 ay hindi lamang nasa San Miguel. Nasa atin. Sampung taon ang lumipas nang hindi natin namamalayan. May mga bagong teknolohiya, may pandemya, may mga bagong apps, may mga bagong uso, may mga bagong pangalan sa balita, may mga bagong taong dumating, may mga taong nawala, may mga pangarap na natupad, may mga pangarap na hindi na natuloy at may mga bagay na akala natin ay permanente pala ay pansamantala lamang. Noong 2016, akala ko babalik ako agad. “Dadalasan ko ang pagbisita.” “Babalik ako.” “Pangako.” Pero ganoon pala ang buhay. Hindi lahat ng pangako ay nasisira dahil ayaw nating tuparin. Minsan, nauunahan lamang tayo ng panahon.

Foo Fighters - Times Like These

Noong 2016, gusto kong makawala sa teknolohiya. Nais kong magkaroon ng ilang oras na walang Facebook, Twitter, Instagram at mga app games. Nakakatawa isipin na sampung taon pagkatapos, ang parehong taong nagsusulat tungkol sa pagtakas sa teknolohiya ay gumagamit na rin ng digital world upang balikan ang kanyang mga alaala. Ang cellphone na dati ay gusto kong itabi ay siya na ngayong ginagamit ko para kumuha ng litrato, maghanap ng direksyon, makipag-usap sa mga tao at magsulat tungkol sa mga lugar na minsan kong napuntahan. Ang dating kamera ay napalitan ng mas advanced na camera phone. Ang dating pagpunta sa isang lugar para lamang makakita ay nauwi sa pagpunta upang makakita, makunan, ma-edit at maibahagi. Mabilis ang mundo. At minsan, kailangan nating huminto para maalala kung bakit tayo nagsimula.

Siguro mali pala ang pagkaintindi ko sa salitang timeless noong 2016. Akala ko noon, ang timeless place ay isang lugar na hindi nagbabago. Ngayon, mas naiintindihan ko. Ang isang lugar ay hindi kailangang manatiling pareho para maging timeless. Timeless ang isang lugar kapag kahit nagbago na ito, may bahagi pa rin ng iyong sarili na naiiwan doon. Maaaring wala na ang puno. Maaaring iba na ang bahay. Maaaring nagbago na ang kalsada. Maaaring wala na ang mga dating tao. Pero kapag naaalala mo ang isang umaga doon—ang lamig ng hangin, ang amoy ng siga, ang tahol nina Susie at Simon, ang luntiang bukirin, ang boses ng isang kamag-anak, ang simpleng almusal, ang pagmamano, ang pagyakap at ang pakiramdam na ligtas ka—biglang bumabalik ang lahat. Parang walang sampung taon na lumipas.

Kung makakausap ko ang 34-year-old na si Jack na sumakay ng bus papuntang San Miguel noong 2016, siguro sasabihin ko sa kanya, “Enjoy mo lang.” Huwag kang magmadali. Kunan mo ng litrato ang mga taong kasama mo. Makinig ka sa mga kuwento nila. Yakapin mo sila nang mas matagal. Kausapin mo sina Papa at Mama. Lambingin mo sina Susie at Simon. Namnamin ang malutong na chicharon ng San Miguel, Bulacan. Tingnan mong mabuti ang bukirin. Amuyin mo ang hangin. Tingnan mo ang sunrise. At huwag mong isipin na babalik ka lang naman. Dahil hindi mo alam kung kailan magiging huli ang isang ordinaryong araw.

Welcome Arch of San Miguel, Bulacan

Noong 2016, akala ko ang babalikan ko makalipas ang ilang taon ay isang lugar. Ngayon, naiintindihan ko na. Ang tunay kong babalikan ay isang panahon ng aking buhay. Isang bersyon ng sarili ko na hindi ko na kayang balikan nang eksakto. At marahil iyon ang dahilan kung bakit napakahalaga ng pagsusulat. Dahil may mga bagay na hindi kayang ibalik ng biyahe, kayang ibalik ng isang lumang litrato. Kayang ibalik ng isang lumang kanta. Kayang ibalik ng isang lumang blog post. At ngayong 2026, habang binabasa ko ang mga salitang isinulat ko sampung taon na ang nakalilipas, parang nakaupo sa tabi ko ang batang iyon. Nakatingin sa akin. Nakangiti. At marahil sinasabi: “O, bumalik ka rin.”

San Miguel, Bulacan. Sampung taon pagkatapos. Maraming nagbago. Maraming nawala. Maraming dumating. Pero may isang bagay na nanatili—ang alaala ng isang tahimik na umaga kung saan, kahit sandali lamang, tumigil ang mundo ko.

At kung tatanungin mo ako ngayon kung babalik pa ba ako, ang sagot ko ay pareho pa rin.

Ngunit may isang bagay pala akong hindi alam noong isinulat ko ang huling mga kataga ng aking kuwento noong 2016. Akala ko, kapag bumalik ako sa San Miguel, makikita ko pa rin ang bahay nina Papa at Mama, maririnig ko ulit ang kanilang mga kuwento, sasalubungin ako nina Susie at Simon at makikita ko muli ang munting “Mini Farmville” sa likod ng kanilang tahanan. Akala ko, naroon lamang ang lahat at naghihintay sa aking pagbabalik. Pero sampung taon ang lumipas at may mga bagay pa lang na nagbabago kahit hindi natin napapansin. Wala na pala akong babalikan sa San Miguel. Hindi dahil nawala ang lugar, kundi dahil lumipat na pala sina Papa at Mama sa Malolos, isa ring bayan sa Bulacan. At doon ko na-realize na minsan pala, hindi lugar ang pinapangakuan nating babalikan. Mga tao pala.

Nakabisita na rin ako sa kanilang bagong tahanan sa Malolos nang isang beses. Sa katunayan, isa ito sa mga lugar na kasama sana sa mga balak kong padyakin noon sa aking pagbibisikleta. Kung nagpatuloy lamang sana ang aking mga biyahe at hindi muling bumigay ang aking kalusugan, baka isa na naman itong kuwento ng isang mahabang padyak mula Cavite hanggang Bulacan. Baka may litrato na naman ako sa gilid ng kalsada, pawis na pawis, pagod na pagod, pero nakangiti dahil nakarating na naman ako sa isang lugar na matagal ko nang gustong makita. Pero may mga biyahe talagang hindi natutuloy sa kalsada. May mga destinasyong kailangang ipagpaliban. At may mga pagkakataong katawan na mismo ang nagsasabi sa iyo na, “Jack, hanggang dito muna tayo.”

Gayunpaman, nang makarating ako sa Malolos, ramdam ko pa rin ang mga vibes ng probinsya. Nandoon pa rin ang ibang pakiramdam na hindi mo madaling makuha sa gitna ng Metro Manila. May mga lugar na mas mabagal ang ritmo, may mga kalyeng hindi kasing-ingay ng siyudad at may mga sandaling parang puwede mo pa ring maramdaman ang dating simpleng buhay. Pero kung ikukumpara sa San Miguel na nakilala ko noong 2016, ibang klase pa rin ang katahimikan noon. Sa San Miguel, parang talagang may sariling volume control ang mundo. Puwede mong hinaan ang ingay. Puwede mong pabagalin ang oras. Puwede kang umupo sa labas at walang mangyayari sa loob ng ilang minuto—at hindi mo mararamdaman na may nasayang kang oras. Sa Malolos, ramdam mo pa rin ang probinsiya, pero mas buhay, mas urban at mas mabilis ang galaw. Para bang ang dating tahimik na mundo ay nakahanap na rin ng paraan para sumabay sa takbo ng panahon.

At ngayon, sina Papa at Mama na lamang ang nakatira sa kanilang bahay sa Malolos. Dalawa na lamang silang matatanda na patuloy na namumuhay sa kanilang sariling ritmo. Kapag naiisip ko iyon, napapangiti ako at medyo nalulungkot nang sabay. Ang dating bahay sa San Miguel na puno ng mga alaala ay naging bahagi na lamang ng nakaraan, pero ang mga taong nagbigay ng kahulugan sa bahay na iyon ay naroon pa rin, naghihintay sa panibagong kuwento. Siguro hindi naman talaga mahalaga kung nasaan ang bahay. Ang mahalaga ay nandoon pa rin ang mga taong gusto mong balikan.

At oo, gusto ko silang balikan. Kung mabibigyan ako ng pagkakataon, gusto kong muling pumunta sa Malolos, umupo kasama sina Papa at Mama at makipagkuwentuhan na parang walang sampung taong pagitan sa aming mga alaala. Gusto kong marinig muli ang kanilang mga kuwento, pati na ang mga kuwentong marahil ay ilang beses ko nang narinig, pero handa pa rin akong pakinggan. Habang tumatanda tayo, nagiging mas mahalaga ang mga kuwentong dati ay akala nating ordinaryo lamang. Minsan, hindi na natin kailangan ng bagong adventure. Isang upuan, isang tasa ng kape, isang magandang tanawin sa bukirin, isang simpleng kuwentuhan at isang taong matagal mo nang kilala—sapat na iyon.

With Tito Danny and Tita Martha

Kaya kung tutuusin, hindi pala nasira ang pangako kong “Ako'y babalik.” Mali lamang ang inaasahan kong lugar na babalikan ko. Akala ko San Miguel ang destination. Hindi pala. Ang lugar ay maaaring magbago. Ang bahay ay maaaring mapalitan. Ang tanawin ay maaaring hindi na katulad ng dati. Ang bukirin ay maaaring magkaroon ng bagong hitsura. Ang mga kalsada ay maaaring maging mas maayos o mas matao. Pero kung buhay pa ang taong gusto mong balikan, may pagkakataon ka pang gumawa ng panibagong alaala.

At marahil iyon ang tunay na kahulugan ng sampung taon. Hindi lamang nito ipinapakita kung gaano kalaki ang ipinagbago ng isang lugar. Ipinapaalala rin nito kung gaano karaming bagay ang nangyari sa atin habang abala tayong nabubuhay. Sampung taon na ang lumipas mula nang isinulat ko ang kuwento tungkol sa isang lugar na gusto kong balikan. Ngayon, wala na roon ang mga taong dahilan kung bakit gusto kong bumalik. Pero hindi naman pala nawala ang kuwento. Lumipat lamang ito ng lugar.

Mula San Miguel papuntang Malolos.

Mula sa isang lumang bahay papunta sa panibagong tahanan.

Mula sa isang lumang blog post papunta sa panibagong kuwento.

At marahil sa susunod na pagkakataong magkita kami, hindi na ako pupunta roon para alalahanin ang 2016. Pupunta ako para gumawa ng panibagong alaala sa 2026. Hindi na kailangang pareho ang tanawin. Hindi na kailangang pareho ang bahay. Hindi na kailangang pareho ang buhay.

Ang mahalaga, naroon pa rin ang dalawang taong gusto kong makausap.

At habang may pagkakataon pa, gusto kong sabihin sa kanila ang dati ko pang pangako:

“Babalik ako.”

Pero sa pagkakataong ito, hindi na ako mangangako sa isang lugar.

Mangako na lamang ako sa mga taong parte na ng aking buhay.