May mga bagay na unti-unting nawawala sa paglipas ng panahon. Isa na rito ang malalim na pagpapahalaga ng mga Pilipino sa bigas at sa sinaing na lulutuin. Para sa nakatatandang henerasyon, lalo na sa ating mga lola at lolo, ang kanin ay hindi lamang pagkain. Isa itong biyaya, bunga ng pawis, at simbolo ng buhay.
When I was a little kid on C. Tuazon Street, San Andres, Manila, ako minsan yung taga-tawag sa mas nakakatanda sa akin kapag nakikita ko na ang usok ng kaldero ng sinaing namin. Para sa akin kasi malapit na yung mainem. Oo, ang work na "mainem" ay ginagamit kapag luto ang sinaing at puwede nang sandukin ang kanin sa kaldero. Isa itong salitang medyo malalim na Tagalog na natutunan naming mga bata.
Noong araw, iba ang paghahanda ng bigas bago ito maging mainit na sinaing sa hapag-kainan. Hindi basta kinukuha sa sako at inilalagay sa kaldero. Madalas, makikita natin ang ating mga lola na inuuna munang ilagay ang bigas sa bilao. Dahan-dahan nilang hinihipan o kinakalikot ang mga butil upang alisin ang maliliit na bato, ipa, at iba pang dumi na maaaring nakahalo rito. Isang simpleng gawain, ngunit nagpapakita ng paggalang sa pagkain na ihahain sa pamilya.
Ang lola noon ay nauupo pa sa kanyang tumba-tumba habang hawak ang bilao at binubusisi nang maigi ang bigas para tanggalin niya ang ilang dumi dito. Napakanostalgic nito para sa akin na alalahanin, habang palubog ang araw at sa tapat niya ito ng bintana ginagawa.
Pagkatapos nito ay saka pa lamang huhugasan ang bigas sa kaldero. Maingat ang bawat galaw. Hindi nila hinahayaang may masasayang na butil habang hinuhugasan ito. Para sa kanila, bawat piraso ng bigas ay mahalaga. Bawat butil ay may kuwento ng paghihirap ng magsasaka sa ilalim ng tirik na araw, ng pag-aararo sa putikan, ng pagtatanim, pag-aalaga, at pag-aani.
Inaalaala rin noon ng mga matatanda kung ilang takal ng bigas lamang ang dapat isaing sa bawat kainan upang maiwasan ang anumang masasayang. Hangga't maaari, dapat ay sapat lamang para sa buong pamilya. Kapag may naiwang kanin na napanis at nauwi sa pagtatapon, tiyak na may kasamang sermon mula sa mga nakatatanda, dahil para sa kanila, ay hindi lamang ito simpleng pag-aaksaya ng pagkain kundi pag-aaksaya rin ng biyayang ipinagkaloob ng Diyos. Ganito kalalim ang pagpapahalaga ng mga Pilipino noon sa kanin—isang pagkain na hindi lamang itinuturing na pang-araw-araw na pangangailangan, kundi isang grasya mula sa Panginoon na dapat igalang at pahalagahan hanggang sa huling butil.
Kaya naman lumaki ang maraming Pilipino na may isang paulit-ulit na paalala mula sa kanilang mga magulang at lolo't lola:
"Ubusin mo ang kanin sa plato."
At kapag may natirang kahit ilang butil lamang, agad nating maririnig:
"Huwag mong sayangin ang biyaya ng Diyos."
Marahil noong tayo ay bata pa, iniisip natin na simpleng pananakot lamang ito upang mapakain tayo nang maayos. Ngunit habang tayo'y tumatanda, mas nauunawaan natin ang lalim ng aral na iyon.
Ang bawat butil ng kanin ay hindi basta produkto ng isang makina o tindahan. Dumaan ito sa mahabang proseso. Mula sa binhing itinanim sa bukid, sa mga magsasakang nakikipaglaban sa init, bagyo, baha, at peste, hanggang sa makarating ito sa ating mesa. Bawat kutsarang kanin ay bunga ng sakripisyo ng maraming tao. Sama-samang effort upang magkaroon ng masaganang pagkain sa mesa ang bawat pamilya.
The Dawn - Magtanim Ay Di Biro
Sa kulturang Pilipino, ang kanin ay sentro ng pagkain. Ika nga ng iba at ng mga dayuhan, "Rice is life in the Philippines." Kahit gaano kasarap ang ulam, tila hindi kumpleto ang kainan kung walang sinaing. Ito ang dahilan kung bakit napakalaki ng respeto ng ating mga ninuno sa bigas. Hindi lamang dahil ito ang pangunahing pagkain, kundi dahil ito ang sumasalamin sa halaga ng sipag, tiyaga, at pasasalamat.
Sa kulturang Pilipino, napakalalim ng ugnayan natin sa kanin na halos anumang pagkain ay maaari nating ipares dito. Kahit pa kapwa carbohydrates ang pagsasamahin, hindi ito hadlang sa maraming Pilipino. Karaniwan nang makakita ng pansit na inuulam sa kanin, spaghetti na may kasamang isang tasang mainit na sinaing, o maging tinapay at instant noodles na sinasabayan pa rin ng kanin. Para sa marami, hindi kumpleto ang pagkain kung walang kanin sa mesa.
Maaaring pagtatakhan ito ng mga dayuhan, ngunit para sa mga Pilipino, ang kanin ay higit pa sa simpleng side dish. Ito ang pundasyon ng bawat kainan at bahagi na ng ating pagkakakilanlan bilang isang bayan. Maging sa mga handaan, piyesta, o simpleng hapunan sa bahay, madalas na makikita na ang kanin ang sentro ng salu-salo. Ipinapakita lamang nito kung gaano kahalaga ang bigas sa ating kultura—isang pagkain na hindi lamang nagbibigay-busog kundi sumasalamin din sa ating kasaysayan, tradisyon, at pagpapahalaga sa biyayang ipinagkakaloob ng Diyos.
Sa panahon ngayon, madalas nating makita ang mga natitirang kanin na basta na lamang itinatapon, lalo na sa mga fast food restaurant. Minsan ay nakalilimutan natin ang mga aral na itinuro ng ating mga lola habang nakaupo sila sa tumba-tumba, hawak ang bilao, at maingat na pinipili ang bawat butil ng bigas. Ngunit marahil panahon na upang balikan ang mga simpleng kaugaliang iyon.
Ang pag-ubos ng pagkain ay hindi lamang tungkol sa pagtitipid. Isa itong anyo ng paggalang—sa Diyos na nagbigay ng biyaya, sa magsasakang nagtanim nito, at sa mga magulang at lolo't lola na nagturo sa atin ng wastong pagpapahalaga sa pagkain.
Sa bawat mainit na sinaing na nakahain sa ating mesa, naroon ang isang tahimik na paalala: huwag nating sayangin ang biyayang pinaghirapan ng marami.
Sapagkat para sa ating mga Pilipino, ang kanin ay buhay, kultura, alaala, at biyaya na dapat pahalagahan hanggang sa huling butil.
Ang paksa sa blog post na ito ay napakalapit sa karanasan ng maraming Pilipino, lalo na sa mga lumaki noong dekada '70, '80, at '90, kung kailan ang pagrespeto sa bawat butil ng kanin ay bahagi ng araw-araw na pagpapalaki ng pamilya.
Ngayong Hunyo 12, ipinagdiriwang natin ang Philippine Independence Day. Ang araw na nagpapaalala sa atin ng tapang at sakripisyo ng ating mga ninuno, mga kinikilalang bayani na lumaban para makawala sa kamay ng mga dayuhang mananakop. Ito ang araw kung kailan ipinagmamalaki natin ang ating kalayaan bilang isang bansa.
Pero habang tumatagal, may isang tanong na unti-unting sumisilip sa isip ng marami:
Masaya nga ba tayong malaya, o masyado na tayong naging malaya?
Noong panahon nila Luna, Bonifacio, Rizal at Aguinaldo at ng iba pang bayaning Pilipino, ang kalayaan ay may ibang kahulugan. Ang kalayaan noon ay tungkol sa pagkakaroon ng sariling bansang masasabing atin, pagkakaroon ng sariling boses laban sa mga mananakop na dayuhan, ang paglaya mula sa pang-aabuso at pananakop, at ang karapatang mamuhay nang may dignidad.
Napakaraming Pilipino ang nagbuwis ng buhay para makamit ang inaasam na "Kalayaan". Hindi nila ipinaglaban ang kalayaan para maging magulo ang lipunan. Ipinaglaban lang nila kung ano ang atin. Nasasalamin din ito sa kasalukuyan sa issue naman ng West Philippine Sea, May katulad pa kaya ng magigiting na Pilipino noon na lumalaban para sa sariling bayan o sadyang naki-partido na ang ilan sa atin sa mga mapagsamantalang mananakop ng karagatan? Ang kalayaan noon ay may kasamang responsibilidad.
Fast forward tayo sa modernong panahon. Malaya na tayo. Hindi na tayo sakop ng ibang bansa. We are free to lay down our opinions, mag-post sa social media, at pumili ng paniniwala. Isa sa mga pinakamagandang bagay pagkatapos nating makamtan ang kalayaan.
Pero minsan, tila nagiging mali ang interpretasyon natin sa salitang "freedom."
Parang naging:
"Karapatan ko ito, kaya gagawin ko kahit sino pa ang maapektuhan."
Unti-unting nawawala ang linya sa pagitan ng kalayaan at kawalan ng pananagutan.
Sa social media, maraming tao ang nagsasabing:
"Freedom of speech naman ito." Wow talaga? okay, totoo naman. Pero ang freedom of speech ay hindi freedom from consequences. Anong ibig sabihin? Hindi porke't may karapatan kang magsalita ay wala ka nang obligasyong maging responsable sa iyong mga nabibitawang salita.
Kahit nga yung bise presidente ng Pilipinas, di ba? Tila masyadong naging malaya siyang magpahayag ng kanyang death threats sa lider ng bansa. A speech that makes strong evidence for her impeachment. Teka, wala ho akong natanggap na "malita" ha. Napag-uusapan lang ang tungkol sa malayang pagpapahayag na may sabit. Kasi minsan, ginagamit ang kalayaan para:
Magpakalat ng fake news (alam na alam 'to ng isang grupo)
Mang-insulto ng kapwa (oops ad hominem?)
Manira ng reputasyon (imbis na magtrabaho?)
Maghasik ng galit at pagkahati-hati (alam na!)
Gin Rhum and Truth - "Kalayaan"
Ang malungkot, mas mabilis pang kumalat ang kasinungalingan kaysa sa katotohanan.
Isa sa mga epekto ng sobrang maling paggamit ng kalayaan ay ang pagkawala ng respeto. Ngayon, maraming tao ang naniniwalang ang pagiging "prangka" ay katumbas ng pagiging bastos. Na ang pagsagot sa nakatatanda ay pagiging matapang at walang respeto, na ang paglabag sa simpleng alituntunin ay pagiging independent.
Ang tunay na kalayaan ay may kasamang disiplina. Kung walang respeto, disiplina, at konsiderasyon sa kapwa, nagiging corrupt ang kalayaan.
Ang isa pang epekto ng modern freedom ay ang "ako muna" mentality. Simula nang lumaganap ang ibang Facebook page at dumami ang mga vloggers, wala na silang pakialam kahit pa ang mga ginagawa nilang content ay walang katotohanan. Ang mahalaga sa kanila ay followers, likes at engagements. They don't mind even if they spread fake news, and that's the fucking disadvantage of today's modern freedom.
Mas mahalaga ang personal comfort kaysa sa collective responsibility, mas mahalaga ang pagiging viral kaysa sa katotohanan. Hindi naman masama ang pag-unahin ang sarili minsan, pero kapag lahat tayo ay sarili na lamang ang iniisip, nawawala ang diwa ng bayanihan na matagal nang bahagi ng kulturang Pilipino.
Ang pinakamahalagang pagkakaiba ng kalayaan noon at kalayaan ngayon ay ito:
Noon, iisa lamang ang goal ng Pilipino: patalsikin ang mga mananakop sa ating sariling bansa. Walang ibang usapin na kailangang pagtalunan, walang fake news, at ang lahat ay may respeto sa kapwa. Too make it short, noon ipinaglaban natin ang kalayaan
Ngayon, kailangan nating pangalagaan ito. At ang pangangalaga sa kalayaan ay hindi lang tungkol sa pagprotekta sa ating mga karapatan. Kasama dito ang:
Pagsunod sa batas
Paggalang sa opinyon ng iba (puwera lang sa kultong fake news groups)
Pagiging responsable sa ating mga salita (wag patulan ang mga ad hominem)
Ang kalayaang walang pananagutan ay hindi tunay na kalayaan. Ito ay nagiging abuso.
Sa pagwagayway natin ng bandila ngayong June 12, magandang balikan ang tanong:
Kung makikita tayo ng ating mga bayani ngayon, masasabi kaya nilang ito ang kalayaang ipinaglaban nila?
Dahil habang ipinagdiriwang natin ang ating kasarinlan, patuloy pa rin nating hinaharap ang mga hamon sa ating soberanya. Isa na rito ang usapin ng West Philippine Sea.
Nakakalungkot isipin na may mga pulitikong Pilipino na tila mas malakas pa ang boses sa pagtatanggol sa interes ng ibang bansa kaysa sa pagtatanggol sa karagatan na malinaw na bahagi ng ating teritoryo. Sa halip na magkaisa para ipaglaban ang ating mga karapatan bilang isang bansa, nagkakaroon pa ng mga pahayag at aksyon na para bang normal na lamang ang panghihimasok ng Tsina sa ating sariling karagatan.
Marami rin ang hindi makalimot sa mga pangakong binitiwan noong panahon ng kampanya. Naalala natin ang matapang na pangako na mag-je-jetski umano sa West Philippine Sea upang igiit ang ating karapatan. Maraming mangingisda at ordinaryong Pilipino ang umasa sa pangakong iyon dahil nakita nila ito bilang simbolo ng matatag na paninindigan para sa ating soberanya. Ngunit kalaunan, sinabi rin na biro o "joke" lamang pala ito.
Ang tanong ngayon: paano natin maipapakita ang tunay na diwa ng kalayaan kung maging ang ating teritoryo ay tila pinag-aawayan, at ang ilan sa ating mga lider ay hindi malinaw ang paninindigan sa pagtatanggol nito?
Ang kalayaan na ipinaglaban ng ating mga bayani ay hindi lamang kalayaan mula sa mga mananakop ng nakaraan. Ito rin ay ang patuloy na pagtatanggol sa ating karapatan, ating teritoryo, at ating dangal bilang isang malayang bansa.
Sapagkat ang bandilang ating itinataas tuwing Araw ng Kalayaan ay hindi lamang simbolo ng tagumpay ng nakaraan. Isa rin itong paalala na ang soberanya at kalayaan ay dapat ipagtanggol hindi lamang laban sa mga dayuhang nais manghimasok, kundi pati laban sa kawalang-pakialam, pangakong napapako, at mga lider na nakakalimot kung sino ang dapat nilang pagsilbihan—ang sambayanang Pilipino.
