May kakaibang ganda ang probinsiya kapag umaga. Sa dinami-daming videos na ating nakikita sa Youtube ng mga sikat na foreign at local vloggers, tila nakakahalina nga ang tumira sa probinsiya. Habang sumisikat ang araw, makikita mo ang luntiang palayan na tila walang katapusan, ang mga punong nakahilera sa makikitid na kalsada, ang mga bundok na natatakpan ng manipis na ulap, at ang mga ibong malayang lumilipad na para bang walang anumang problemang iniisip sa mundo. Nariyan din ang mga beach na ipinagmamalaking natural na yaman ng Pilipinas. Sariwa ang hangin, payapa ang paligid, the best sunsets ang sabi nga ng mga dayuhan, at ang pinakamaingay mong maririnig ay ang tila walang katapusang kuwentuhan ng mga magkakapitbahay.
Pero kapag lumubog na ang araw, mga kaibigan, ibang usapan na.
Hindi lahat ng bahay sa probinsiya ay magkakatabi. May mga tahanang napalilibutan ng malalawak na bakuran, mga niyugan, palayan, at kakahuyan. May mga tindahang kailangan mo pang lakarin nang ilang minuto, o baka ilang kilometro, bago marating. At kapag gabi na at naubusan ka ng asin, bawang, kalamansi, mantika, o posporo, minsan kailangan mong pag-isipan kung talagang mahalaga ang lulutuin mong ulam o kaya namang magtiis na lang hanggang umaga. Hindi naman puwedeng ang isang kutsarang toyo ay maging dahilan para makipagkilala ka sa kung sino mang nagtatago sa likod ng mga puno ng acacia.
Mas nakatatakot kapag wala pang kuryente sa lugar o bigla itong nawawala. Sa mga probinsiyang liblib sa Pilipinas, limitado ang supply ng kuryente at kadalasang mas mahabang oras ang walang kuryente, o kung mamalasin talaga, hindi inaabot ng serbisyo ng Meralco ang ibang mga tahanan, kaya't sa gabi ay kasama na talaga sa budget ang kandila, posporo, o di kaya ay gasera. Isang iglap lang, mawawala ang ilaw sa sala, hihinto ang electric fan, at ang dating ordinaryong silid ay magiging isang malaking kahon ng kadiliman. Ang kandila o gasera ang magiging pinakamatapat mong kaibigan. Ang anino ng silya sa dingding ay biglang magmumukhang taong nakatayo na pansamantalang maglalaro sa iyong isipan. Ang nakasabit na puting damit sa may pintuan ay puwedeng mapagkamalang kung ano. At ang pusa mong kanina lang ay mahimbing na natutulog ay biglang titingin sa isang sulok ng bahay na may kadiliman at wala ka namang nakikitang dahilan para pagmasdan.
Saka darating ang hangin. Matalim.
Sa una, marahan lamang ang ihip nito, sumasayaw sa mga dahon ng saging at niyog. Pagkatapos, lalakas nang kaunti, bubulabugin ang mga sanga ng punong mangga, at magpapagalaw sa yero ng bubong. May mahabang ungol na manggagaling sa pagitan ng mga puno, kasunod ang tunog na para bang may mabibigat na paang naglalakad sa tuyong dahon, maririnig mo ang yabag sa mga naputol na maliliit na sangang nahulog sa puno sa labas ng bahay.
Titigil ka sa paghinga.
Makikinig ka.
Wala na.
Makalipas ang ilang segundo, may maririnig ka na namang kaluskos.
At dahil Pilipino tayo at likas tayong matapang kapag may kasama, bigla mong maaalalang masarap palang matulog nang maaga. Ang dating plano mong magbasa ng komiks, makinig sa radyo, o maghintay ng paborito mong programa ay mapapalitan ng isang napakasimpleng desisyon: magkumot nang maayos at huwag nang silipin ang bintana.
Pero paano pala kung ikaw ang sinisilip?
Sa mga kuwentong ipinasa ng ating mga ninuno, ang gabi ay hindi lamang pahinga ng mga tao. Ito rin ang oras kung kailan ang mga nilalang ng kagubatan, mga espiritung nagbabantay sa lupa, mga nilalang na naghahanap ng dugo at laman, at mga misteryosong anyong hindi natin maipaliwanag ay pinaniniwalaang nagiging aktibo. May mga naninirahan sa matandang puno. May mga nagkukubli sa ilalim ng lupa. May mga nagtatagong nilalang sa mga sanga. May mga sumusunod sa mga nag-iisang manlalakbay. At mayroon ding mga nilalang na hindi mo kailangang puntahan dahil baka matagal na silang nakatira sa lugar na tinatawag mong tahanan.
At kung mahilig kang magtanong ng, “Totoo ba talaga ang mga iyan?” aba, magandang tanong iyan. Hindi natin kailangang paniwalaan ang bawat kuwento bilang katotohanan upang pahalagahan ang mga ito. Ang mahalaga, bahagi sila ng mga paniniwala, imahinasyon, at kuwentong-bayan na naglakbay mula sa isang salinlahi patungo sa susunod.
Kaya ngayong Halloween, samahan ninyo ang Ubas na may Cyanide sa isang paglalakbay sa mas madilim na bahagi ng ating folklore. Hindi ito simpleng listahan ng mga halimaw na puwedeng gawing costume sa susunod na Halloween party. Bawat nilalang ay may sariling kuwento, pinagmulan, at kakaibang dahilan kung bakit hanggang ngayon ay nakapupukaw pa rin sila ng ating imahinasyon.
May mga nilalang na kilala na natin, tulad ng duwende at kapre. Pero mayroon ding mga pangalan na baka ngayon mo pa lamang marinig—mga nilalang na nagmula sa mga kuwentong-bayan ng iba't ibang pangkat at rehiyon sa Pilipinas.
Kaya ihanda ang kandila, isara ang mga bintana, at kung may narinig kang kumatok sa pinto sa kalagitnaan ng gabi, huwag agad magbukas. Baka kapitbahay mo lang na mangungutang na naman. Pero paano kung hindi siya yun?
Dahil sa gabing ito, hindi lang basta takot ang ating pag-uusapan. Bubuksan natin ang mga pahina ng mga kuwentong matagal nang nakatago sa dilim.
At sana, bago kayo matulog mamaya, huwag ninyong sisihin ang Ubas na may Cyanide kung bigla kayong magtalukbong ng kumot hanggang ulo.
Kilalanin natin ang mga nilalang at halimaw sa mitolohiyang Pilipino.
13 Nilalang ng Dilim
Bago natin isa-isahin ang mga nilalang, may mahalagang paalala sa ating mga mambabasa: ang Philippine folklore ay hindi iisang koleksiyon ng magkakaparehong kuwento. Ang isang nilalang ay maaaring may ibang anyo, pangalan, at katangian depende sa pangkat etniko at lugar na pinagmulan nito. Kaya sa ating research, pananatilihin natin ang mga pagkakaibang ito sa halip na pag-isahin ang lahat ng bersiyon.
1. MANGALOK
Sa mga kuwentong-bayan ng mga Agutaynen sa Palawan, ang Mangalok ay inilalarawan bilang isang mangkukulam o nilalang na may kakayahang mag-anyong hayop o ibon upang makapanghuli ng mga biktima sa gabi. May mga salaysay na naglalarawan dito bilang isang magandang dalaga na may mukha ng isang anghel, mahahabang buhok, at mga pakpak na kahawig ng sa paniki na nakatago sa likod ng kaniyang katawan.
Pero huwag kang magpalinlang sa magandang binibini. Dahil kung ang ibang tao ay gumagamit ng beauty products para mas gumanda, ang Mangalok naman, ayon sa mga kuwento, ay may ibang pakay sa likod ng kaniyang kaakit-akit na anyo.
Sa mga salaysay na ito, ang Mangalok ay nagtatago sa kagubatan kapag araw, namamalagi sa matataas na sanga ng mga puno at nagkukubli sa likod ng mahahabang buhok na nagsisilbing panakip sa kaniyang mukha. Kapag sumapit ang gabi, saka ito naghahanap ng biktima. Pinaniniwalaang kaya nitong mag-anyong isang magandang dalaga upang makalapit sa mga taong naglalakad nang mag-isa, lalo na sa mga liblib na lugar. Kaya kung tsikboy ka at mahilig sa maaamong mukha ng tsiks, eh malamang bilang na ang araw mo.
Isipin mong pauwi ka mula sa kabilang baryo. Gabi na, wala nang dumaraang sasakyan, at ang tanging ilaw sa daan ay ang maputlang liwanag ng buwan. Habang naglalakad ka, may mapapansin kang isang babaeng nakatayo sa gilid ng kalsada. Mahaba ang buhok, maganda ang mukha, at tila nangangailangan ng tulong.
Siyempre, bilang isang taong may mabuting kalooban, baka lapitan mo siya.
Pero paano kung habang papalapit ka ay mapansin mong hindi sumasayad sa lupa ang kaniyang mga paa? At paano kung sa likod ng magandang mukha ay may isang nilalang na hindi mo kailanman gugustuhing makilala?
Sa ilang salaysay, ang Mangalok ay pinaniniwalaang kumakain ng lamang-loob ng mga bata, gamit ang isang mahaba at pantubong dila upang sipsipin ang kanilang mga lamang-loob. Kapag wala itong makitang batang hindi nababantayan, sinasabing maaari itong magtungo sa mga sementeryo upang maghanap ng mga bagong libing at kainin ang atay ng mga bangkay.
Mayroon ding isang kakaibang kuwento tungkol sa Mangalok: may mga paniniwalang nagsasabing ang ilan sa mga larawan sa mga simbahan ay maaaring naimpluwensiyahan ng mala-anghel nitong mukha. Gayunman, hindi pa natin ito maituturing na isang napatunayang pangyayari sa kasaysayan, kaya mas mainam itong ituring bilang bahagi ng mga salaysay na nakapaligid sa nilalang.
Sa huli, ang pinakanakakatakot sa Mangalok ay hindi lamang ang kaniyang sinasabing kakayahang mag-anyong hayop o ibon, o ang kaniyang nakatagong mga pakpak. Ang tunay na nagbibigay-kilabot sa kuwento ay ang ideyang ang isang bagay na mukhang maganda at inosente ay maaaring magkubli ng panganib.
Kaya kung may makita kang isang magandang dalaga sa gitna ng kagubatan habang naglalakad ka nang mag-isa sa gabi, huwag namang agad mag-assume na Mangalok siya. Baka naligaw lang talaga.
Pero kung biglang may tumubong pakpak sa likod niya, aba, huwag mo nang hintaying magpakilala pa siya.
Dahil sa mga kuwentong-bayan, hindi lahat ng may mukha ng anghel ay may pakpak para sa langit.
At minsan, ang pinakamagandang mukha ay siya ring ayaw mong makita kapag sumapit na ang dilim.
2. MALAKAT
Sa mga kuwentong-bayan ng Kabisayaan, may isang misteryosong nilalang na sinasabing gumagala sa dilim—ang Malakat. Ayon sa alamat, unang naiulat ang mga kuwento tungkol dito sa Visayas. Sinasabing nagmula ang pangalan nito sa salitang nangangahulugang “palaging naglalakad” o “mahilig maglakad nang malayo.”
Karaniwang inilalarawan ang Malakat bilang isang napakalaking aso o mabangis na baboy-damo. Ngunit kapag natanaw nang malapitan, higit umano itong kahawig ng isang oso—malaki ang katawan at nababalutan ng mahaba, magaspang at tila alambre nitong balahibo.
Kapag natunton na ng Malakat ang napili nitong biktima, bigla umano itong sumusugod. Kaya nitong tumayo gamit ang dalawang hulihang paa, tumakbo na parang tao at makipagbuno hanggang maibagsak ang biktima sa lupa.
Ngunit hindi rito nagtatapos ang lagim.
Kapag hindi na makagalaw ang biktima, sinasabing humahaba ang mga balahibo ng Malakat at tila mga buhay na hiblang gumagapang papasok sa ilong, bibig at tainga. Unti-unting nahihirapang huminga ang biktima hanggang sa tuluyan itong mawalan ng buhay. Pagkatapos nito, saka umano nilalapa ng halimaw ang kaniyang nahuli.
Mayroon din daw napakabahong amoy ang balahibo nito—isang masangsang na amoy na inihahalintulad sa apdo. Sapat umano ang bahong ito upang maduwal at mawalan ng lakas ang sinumang lapitan o salakayin nito.
Higit na nakakatakot ang paniniwalang ang Malakat ay isang nilalang na nakapagpapalit ng anyo. Sa araw, maaari raw itong magmukhang karaniwang tao at mamuhay kasama ng ordinaryong mamamayan nang hindi napaghihinalaan.
Tahimik nitong inoobserbahan ang mga taong nakakasalamuha nito habang naghahanap ng susunod na mabibiktima. Pinipili umano nito ang mga taong namumuhay nang mag-isa, saka palihim na sinusundan hanggang sa kanilang tahanan upang matunton para mapagplanuhan ang pag-atake sa gabi.
Kaya sa mga lumang kuwento, hindi raw lahat ng kasabay mong naglalakad sa daan ay isang pangkaraniwang tao. Ang tahimik na estrangherong ilang kanto nang sumusunod sa iyo ay maaaring hindi nawawala—maaaring ikaw talaga ang kaniyang pakay.
At kapag narinig mo ang mabibigat na yabag sa likuran mo sa isang madilim at liblib na daan, huwag ka munang lilingon.
Baka ang matagal nang naglalakad ay ang Malakat.
3. DUWENDE
Hindi kailangang higante ang isang nilalang para maging dahilan ng pangamba. Sa tradisyon ng Pilipinas, ang duwende ay karaniwang iniuugnay sa maliliit na nilalang na naninirahan sa lupa, mga punso, lumang puno, at iba pang lugar na itinuturing na kanila. May mga salaysay na inilalarawan silang mabait o mapagbigay, ngunit mayroon ding mga kuwentong nagsasabing maaari silang magalit kapag ginambala ang kanilang tirahan.
Dito pumapasok ang pamilyar na katagang “Tabi-tabi po.” Hindi ito basta palamuti sa pananalita ng matatanda. Sa konteksto ng tradisyon, isa itong magalang na paghingi ng pahintulot kapag dadaan sa lugar na maaaring tirahan ng mga nilalang na hindi nakikita.
Sa probinsiya, gamit na gamit ang salitang "tabi po", lalo na kung hindi ganoon kaayos ang mga palikuran, kaya ang ibang mga kalalakihan na mahilig umihi sa labas ng kanilang bahay ay hindi kinakalimutan ang magic word na "tabi-tabi po", kung ayaw nilang makagambala sila ng duwende. Kahit siguro ako, duwende, mababadtrip ako kung sakaling ako'y maihian ng tao, ang panghi kaya eh hindi naman natin alam kung naghuhugas o naliligo ang mga duwende.
Eto, pustahan: kung nagluluto ka ng Lucky Me Pancit Canton at kailangan mong mag-drain ng tubig sa lababo, paniguradong sinasabi mo ang salitang "tabi-tabi po" hanggang sa kasalukuyan, ano?
Kaya noong bata ka pa at inutusan kang kumuha ng malunggay sa likod-bahay, baka may kasamang bilin ang lola mo: huwag kang maglaro sa tabi ng punso. Huwag mong tapakan. Huwag mong tirisin ang kung anu-anong nakatambak sa lupa.
At kapag bigla kang nagkasakit pagkatapos mong maglaro roon? Naku, may mahabang paliwanag na naman sa hapag-kainan.
Siyempre, hindi ibig sabihin nito na lahat ng sakit ay gawa ng duwende. Ang mga paniniwalang ito ay bahagi ng kuwentong-bayan, at ang mga karamdaman ay dapat pa ring unawain sa pamamagitan ng wastong pangangalaga at medikal na payo.
Pero sa mundo ng folklore, may isang aral na madaling maintindihan: hindi dahil maliit ang isang nilalang ay maaari mo nang yurakan ang kaniyang tahanan.
4. DALAKITNON
Sa mayamang kuwentong-bayan ng Pilipinas, maraming uri ng engkanto ang sinasabing naninirahan sa iba’t ibang bahagi ng ating kapuluan. Ngunit may isang pangkat na naiiba sa karaniwang mga nilalang na nagkukubli sa ilalim ng lupa, sa kagubatan o sa loob ng matatandang puno—ang mga Dalakitnon.
Ang Dalakitnon ay sinasabing naninirahan sa puno ng dalakit, na mas kilala rin bilang balete. Sa maraming alamat, ang balete ay itinuturing na tahanan o lagusan patungo sa daigdig ng mga nilalang na hindi karaniwang nakikita ng tao.
Ngunit hindi lamang sa loob at ilalim ng puno namumuhay ang mga Dalakitnon.
Habang ang karamihan sa mga engkanto ay kuntento nang manatili sa kanilang mahiwagang kaharian, ang mga Dalakitnon umano ang isa sa iilang uri ng engkanto na naglalakbay at nagsasaliksik sa kalangitan.
Ayon sa kuwentong aking nabasa, gumagawa sila ng mga lumilipad na sasakyan o barko mula mismo sa kahoy ng puno ng dalakit. Matapos ang isang gabing paglalayag sa himpapawid, ibinabalik at idinadaong nila ang kanilang sasakyan sa puno bago sumapit ang umaga.
Magagaan ang kanilang mga katawan, kaya nilang lumutang at sumabay sa kanilang barko habang naglalakbay sa hangin. Sa paningin ng isang ordinaryong tao, maaaring walang anumang makitang kakaiba sa paligid ng puno. Ngunit may ilang palatandaang sinasabing naghahayag ng kanilang presensya.
Kapag ang isang matandang balete ay napapalibutan ng napakaraming alitaptap, pinaniniwalaang may barko ng mga Dalakitnon na nakadaong sa puno.
Ang kumikislap na mga alitaptap ay hindi lamang umano mga pangkaraniwang insekto. Sa alamat, nagsisilbi silang mga baitang ng mahiwagang hagdan na ginagamit ng mga Dalakitnon upang makababa mula sa kanilang lumulutang na barko patungo sa puno.
Mula sa malayo, para lamang itong kumpol ng maliliit na ilaw na sumasayaw sa dilim. Ngunit para sa mga nilalang na nakakakita sa tunay na anyo ng mundo, isa pala itong daanan sa pagitan ng lupa at kalangitan.
Marahil kaya maraming kuwento ang nabuo tungkol sa mga balete ay dahil may kakaibang anyo ang mga punong ito, lalo na kapag matanda na. Ang naglalakihang ugat, nakalaylay na mga sanga at madilim na puwang sa pagitan ng mga puno ay madaling pagmulan ng misteryo.
Ngunit sa alamat ng Dalakitnon, ang balete ay hindi lamang tahanan ng mga engkanto. Isa rin itong daungan—isang lihim na pantalan para sa mga barkong naglalakbay sa kalangitan habang natutulog ang mga tao.
5. BUSAW
Parang ordinaryong baryo lang, ano? Ang kaibahan nga lang, kumakain sila ng tao.
Kilalanin natin ang Busaw, isang nilalang na iniuugnay sa mga kuwentong-bayan ng ilang pangkat sa Mindanao. Sa ilang salaysay, kilala sila sa pagkain ng mga bangkay at sa mga gawaing nagbibigay-kilabot sa mga tao. Ngunit sa paglalarawang ating tinatalakay, hindi lamang sila basta halimaw na nag-iisa sa dilim. May sarili silang lipunan at paraan ng pamumuhay.
Ayon sa salaysay na aking nabasa, nakatayo sa gitna ng malawak at matabang kapatagan ang malaking tahanan ng kanilang pinuno o datu. Nakapaligid dito ang maliliit na kubo ng ibang Busaw, kasama ang mga bukirin at alagang hayop.
Nagtatanim umano sila ng saging, papaya, ubi, tubo, at gabi, at nag-aalaga rin ng kalabaw at kabayo. Sa unang tingin, mukha silang karaniwang pamayanang agrikultural. May kabuhayan, may pagkain, at may maayos na kaayusan.
Pero sa likod ng kanilang masaganang ani ay may isang nakatatakot na detalye: ang mga Busaw ay inilalarawang kumakain din ng laman ng tao, mula sa mga bagong patay o mga bangkay na kanilang nakukuha.
Kaya kung may makita kang tahimik na baryo sa gitna ng isang malawak na kapatagan, huwag agad isipin na magandang lugar iyon para magbakasyon. Baka hindi turista ang hinihintay nila, kundi hapunan.
May isa pang nakagigimbal na detalye sa paglalarawang ito: ang sinasabing bersiyon ng Busaw sa paborito nating sinigang. Sa halip na karaniwang karne, laman umano ng tao ang ginagamit nila. Hindi rin daw nila ito niluluto sa apoy dahil pinaniniwalaang takot sila rito.
Kung may mag-alok sa iyo ng libreng sinigang sa isang liblib na baryo, magpasalamat ka muna bago tumanggi. Hindi mo kailangang malaman ang sikreto ng karne para mawalan ng gana.
May kakaiba rin umanong anyo ang mga Busaw. Ang lalaki ay inilalarawang may sungay na kulay-garing sa noo, samantalang ang babae ay may iisang mata. May ilan din daw na may pakpak na ginagamit sa paghahanap at pagtugis sa kanilang mga biktima.
Isipin mong naglalakad ka sa probinsiya sa ilalim ng liwanag ng buwan. Tahimik ang paligid, walang poste ng ilaw, at tanging hangin at kuliglig ang naririnig mo. Paglingon mo, may pigurang nakatayo sa gilid ng daan—may sungay sa noo at mga pakpak sa likod.
Sa ganitong pagkakataon, hindi mo na kailangang alamin kung taga-roon ba siya. Mas mahalagang alamin kung gaano ka kabilis tumakbo.
Ayon pa sa tekstong pinagbabatayan natin, may pagdiriwang ang mga Busaw na tinatawag na “The Culling.” Sinasabing nagsisimula ito tuwing Oktubre 31 at nagtatapos sa Nobyembre 8. Sa unang araw, siyam na matatapang na Busaw mula sa bawat pamayanan ang nagtitipon at naglalakbay upang hanapin ang kanilang itinuturing na pinakamapanganib na kaaway—ang Markupo.
Iniuugnay rin ng salaysay ang pagdiriwang sa Samhain, isang sinaunang kapistahang Gaelic na kalauna'y naiugnay sa Halloween. Gayunman, hindi pa natin nabeberipika ang siyam na araw na ritwal at ang paghahanap sa Markupo bilang dokumentadong tradisyon ng mga katutubong pamayanan sa Pilipinas. Kaya sa ngayon, dapat itong ituring na bahagi ng partikular na salaysay, hindi bilang tiyak na kasaysayan.
Ang nakapangingilabot sa Busaw ay hindi lamang ang reputasyon nitong kumakain ng bangkay. Sa kuwentong ito, mayroon silang pinuno, tirahan, kabuhayan, at mga ritwal—isang buong pamayanang tila ordinaryo sa unang tingin, ngunit may itinatagong panganib.
6. EBWA
Sa probinsiya, sanay na tayo sa katahimikan ng gabi—huni ng kuliglig, ihip ng hangin, at kaluskos ng mga dahon. Pero kapag may lamay sa isang liblib na baryo, lalo na kung may malalaking punong nakapaligid sa bahay, may mga kuwentong tiyak na magpapaisip sa iyo kung ano nga ba ang nagtatago sa dilim.
Kilalanin natin ang Ebwa, isang nilalang na inilalarawan sa ilang salaysay bilang ghoul o kumakain ng bangkay. Kung ang ibang halimaw ay nangangaso ng buhay na tao, ang Ebwa raw ay mas interesado sa mga yumao.
Ayon sa kuwento, napakatalas ng pang-amoy ng Ebwa. Kaya nitong matunton ang amoy ng isang taong naghihingalo o kamamatay pa lamang, kahit mula sa malayo. Ang mas nakakakilabot? Inihahambing umano nito ang amoy ng bangkay sa samyo ng hinog na langka.
Habang tayo ay napapangiwi sa ganitong amoy, para raw sa Ebwa ay parang may nagbukas ng paborito nitong pagkain. Iba talaga ang panlasa ng bawat nilalang—pero sana, hindi natin kailangang malaman kung gaano kasarap ang tingin nito sa langka.
Sa salaysay na ating tinatalakay, sinasabing may mga pagkakataong tinatangay ng Ebwa ang mga bangkay mula sa kabaong. Kaya iniuugnay rito ang paniniwalang kailangang panatilihing maliwanag at maingay ang lamay upang hindi makalapit ang nilalang.
Isipin mo ang isang lamay sa probinsiya. Alas-dos na ng madaling-araw, may mga nagkakape para labanan ang antok, at may tiyahing hindi pa rin nauubusan ng kuwento. Biglang may kumaluskos sa malaking puno sa labas.
Malamang, pati ang mga natutulog sa monoblock ay biglang magigising!
Ayon pa sa paglalarawan, napakalakas ng Ebwa at may mahahabang kuko na ginagamit upang punitin ang katawan ng bangkay. Kaya hindi raw ito basta-bastang nilalang na matatakot sa simpleng pagsara ng pinto.
Sinasabing nagtatago ang Ebwa sa matataas na sanga ng malalaking puno, tahimik na nagmamasid habang hinihintay na humina ang liwanag at tumigil ang ingay sa paligid.
Kaya kung nasa isang lamay ka at may narinig kang mabigat na kaluskos mula sa itaas, huwag agad mag-volunteer na mag-imbestiga. Baka hangin lang iyon—pero hindi mo rin kailangang patunayan sa lahat na ikaw ang pinakamatapang sa baryo.
Sa alamat ng Ebwa, hindi lahat ng nakatago sa puno ay ibon, at hindi lahat ng kaluskos ay galing sa hangin.
Dahil kung may nilalang na naghihintay na manahimik ang buong paligid, mas mabuting ikaw na lang ang manatiling gising.
7. WIRWIR
Sa unang tingin, mukha lang itong asong gala. Pero kapag nakita mo ang Wirwir, baka mas piliin mong huwag na lang lapitan.
Ayon sa ating sanggunian, ang Wirwir ay isang ghoul na kumakain ng bangkay. Maputla, walang balahibo, payat na halos buto’t balat, at kasinglaki raw ng maliit na kabayo. Nakayuko itong naglalakad habang nakasubsob ang ilong sa lupa—hindi naghahanap ng buto o tirang ulam, kundi ng mga bagong libing na bangkay.
Taglay nito ang malalakas na paa at kukong kayang maghukay sa lupang may lalim na anim na talampakan. Kapag nakuha na ang bangkay, hinihila raw nito palayo sa puntod at nilalapa hanggang buto na lang ang matira. Kaya kung may kakaibang hukay sa sementeryo, sana naman ay hindi ito gawa ng asong gutom.
Ang mas nakakakilabot? Kumakawag din daw ang buntot ng Wirwir kapag may nakikita itong tao. Pero huwag kang agad matuwa. Baka gusto ka lang nitong makilala—o baka may naamoy ito sa iyo na mas masarap kaysa sa karaniwang pagkain.
Pero huwag naman din natin isipin na wirwir na kaagad ang mga asong napabayaan na lang sa kalsada at buto't-balat na sapakat walang nag-aalaga.
Sa bilis nitong tumakbo at sa layo nitong lumundag, halos imposibleng mahuli ang Wirwir. Sa salaysay ng sanggunian, isang Teniente de PolicĂa na kilala sa paghahanap ng mga nawawala at mga bangkay na nakabaon sa lupa ang umaming may inaalagaang Wirwir. Ginagamit niya raw ito na parang bloodhound upang matunton ang mga nawawala.
Isipin mo: ang nilalang na naghahanap ng bangkay para kainin ay ginagamit din pala upang maghanap ng mga bangkay. Praktikal nga naman—pero sana, hindi nito mapagkamalang hapunan ang misyon.
Ang mga katangiang ito ay mula sa kalakip na sanggunian at hindi pa independiyenteng napatutunayan bilang bahagi ng dokumentadong kuwentong-bayan. Sa ngayon, kung may maputlang asong nakasubsob ang ilong sa lupa sa tabi ng sementeryo, huwag mo munang tawaging good boy.
Baka ikaw ang susunod nitong good meal.
8. KAPRE
Kapag bahagyang umuulan, madilim ang langit, at biglang may naamoy kang tabako sa ilalim ng isang matandang puno, huwag agad maghanap ng nagyoyosi. Baka hindi mo kapwa tao ang kasama mo—baka Kapre.
Sa kuwentong-bayang Pilipino, kilala ang Kapre bilang isang higanteng maitim na nilalang na madalas tumambay sa matatandang puno at abandonadong gusali. Ang kakaiba, ayon sa ating sanggunian, kaya raw nitong magpalit ng anyo—mula sa napakalaking lalaki hanggang sa iba’t ibang hayop na hindi pangkaraniwang laki. May mga salaysay pa tungkol sa itim na kalabaw na walang sungay, ngunit may mga matang tila naglalabas ng apoy na berde o asul.
At siyempre, hindi mawawala ang trademark nitong malaking tabakong tila hindi nauubos. Kung tao lang ito, baka matagal nang pinagsabihan ng doktor na magbawas sa bisyo. Pero Kapre nga pala—ibang usapan kapag ilang siglo ka nang nakatira sa puno.
Kayang magbago ng Kapre ng taas at laki sa harap mismo ng isang saksi. Isipin mong nakakita ka ng matangkad na lalaki sa sanga, tapos biglang lumiit, saka nag-anyong hayop. Hindi mo na alam kung tatakbo ka, magdarasal, o magtatanong kung may CCTV ba sa lugar.
May kuwento rin tungkol sa isang batang nakakita raw ng Kapre at labis na natakot. Gayunman, hindi natin maituturing na napatunayang pangyayari ang ganitong salaysay kung walang mapagkakatiwalaang sanggunian.
May binabanggit ding timpla ng suka, luya, bawang, asin, paminta, at sibuyas bilang panangga umano sa Kapre. May mga salaysay din tungkol sa panalangin at paggamit ng Latin. Pero tandaan: mga paniniwala lamang ang mga ito, hindi isang napatunayang paraan upang magtaboy ng anumang nilalang.
Kung puputol naman daw ng puno, may chant na binabanggit:
“Bari bari! Umarayu kamo ngamin, aki.”
Babala raw ito sa mga nilalang na maaaring naninirahan sa puno upang makalayo bago ito putulin. Sa madaling salita, bago ka mag-chainsaw, magpaalam ka muna—lalo na kung ayaw mong ang puno ang maputol at ikaw naman ang balikan ng kapre.
Hindi raw kailangang makita nang buo ang Kapre para malaman mong may kakaiba sa paligid. Minsan, amoy tabako lang ang mapapansin mo. Minsan naman, may usok na tila nanggagaling sa itaas ng mga sanga kahit wala kang makitang tao.
Kaya kung minsan ay naglalakad ka sa ilalim ng matandang puno, tapos biglang may naamoy kang tabako, huwag agad magtanong kung may lighter ka bang puwedeng hiramin.
Tumingin ka muna sa itaas. Kung matapang ka talaga, sabihin mo, "Kuya, pasindi."
9. ALAN
Kung akala mo, ang mga nilalang na may pakpak ay limitado sa mga ibon, paniki, at manananggal, mukhang may isa pang dapat idagdag sa listahan mo ng mga dahilan para hindi basta-basta gumala sa kagubatan kapag gabi.
Kilalanin ang Alan, hindi Peter (hindi kahit ano) ha, Alan lang, isang nakatatakot na nilalang na iniuugnay sa mga kuwentong-bayan ng mga Tingguian o Itneg sa hilagang Luzon. Sa paglalarawan ng ating sanggunian, isa itong nilalang na kayang lumipad nang napakabilis—at sa laki ng mga pakpak nito, baka hindi mo na kailangang magtanong kung saan ito papunta. Bago ka pa makapag-blink, nasa kabilang bundok na!
Umaabot umano sa pitong talampakan ang lawak ng mga pakpak ng Alan. Kapag napagod sa paglipad, nakabitin daw ito sa mga sanga gamit ang mga kamay at paa, gaya ng isang higanteng paniki. Ang kulay-abong balat nito ay makapal na parang sa kalabaw at sinasabing hindi tinatablan ng bala.
Pero ang mas kakaiba? Ang mga kamay at paa nito ay nakaharap paurong. Hindi natin alam kung paano ito naglalakad nang hindi nalilito, pero mukhang wala itong problema sa paglipad at pangangaso. Samantalang tayo, minsan nga lang mapilipit ang paa sa pagtapak sa maling bato, abala na ang buong araw natin.
Hindi lang bilis ang ipinagmamalaki ng Alan. Ayon sa salaysay, napakatalas din ng pang-amoy nito kaya kaya nitong sundan ang biktima kahit habang lumilipad. Karaniwang laman ng tao ang nais nitong kainin, bagaman sinasabing pumapatay din ito ng mga baka at baboy.
May isang kuwentong nagsasabing minsang pumasok ang isang Alan sa bintana ng isang pamilya. Nang mapansing puro babae ang naroon dahil nasa ibang bayan ang ama, napasigaw umano ito. Dinilaan nito ang ina at anak na babae na para bang tinitikman ang mga ito, saka lumipad palayo.
Nakakakilabot, hindi ba? Para bang umorder sa restaurant, tumikim ng pagkain, tapos biglang sinabing, “Pass. Hindi ito ang hanap ko.”
Siyempre, sa kuwentong ito, walang gustong maging bahagi ng menu.
Kung iniisip mong sa isang madilim na kuweba lang naninirahan ang Alan, may mas kakaibang detalye dito: mayroon daw itong malaking mansiyong yari sa ginto.
Sa loob nito ay mga garapong naglalaman umano ng mga bagay na nagmula sa mga taong kinain nito. Isang marangyang tahanan na may madilim na koleksiyon—parang mayaman ang may-ari, pero siguradong walang gustong maging bisita.
Kung saan nito nakukuha ang lahat ng gintong iyon, nananatiling misteryo. Baka nga mayaman talaga ang Alan. Ang tanong lang, may property tax kaya sa mundo ng mga halimaw?
May isa pang mas nakakabagabag na paniniwala tungkol sa Alan: kaya raw nitong lumikha ng mga tinatawag nitong “anak” gamit ang mga materyal na may kaugnayan sa panganganak at mga sanggol na hindi nabuhay. Habang lumalaki ang mga ito, nagkakaroon umano sila ng mga katangiang tulad ng sa Alan, kabilang ang pagtubo ng mga pakpak.
Isa itong madilim na bahagi ng salaysay, at mahalagang tandaan na ang mga detalyeng ito ay mula sa partikular na sanggunian at nangangailangan pa ng karagdagang beripikasyon.
10. IKUGAN
Sa mga kuwentong-bayan ng Pilipinas, ang Ikugan ay inilalarawan bilang isang napakalaking nilalang na kahawig ng unggoy. Naninirahan umano ito sa matataas na bahagi ng kagubatan, kung saan palihim nitong minamatyagan ang sinumang pumapasok sa teritoryo nito.
Sa salaysay na ating tinatalakay, ang Ikugan ay isang napakalaking nilalang na kahawig ng bakulaw. Naninirahan umano ito sa matataas na bahagi ng kagubatan, kung saan tahimik nitong binabantayan ang teritoryo nito. Nababalutan ng makapal at maitim na balahibo, kaya nitong magtago sa dilim at lumundag mula sa isang puno patungo sa iba.
Pero ang tunay na nakakatakot? Ang mahaba at malakas nitong buntot na sinasabing ginagamit upang sunggaban at sakalin ang sinumang mapagtripan nitong manghimasok.
May kakaibang berdeng kinang umano ang mga mata ng Ikugan. Mula sa ibaba, maaari mo itong mapagkamalang mga alitaptap na naglalaro sa mga sanga.
Pero kapag lumapit ka para tingnan kung saan nanggagaling ang liwanag, baka huli na ang lahat. Bago mo pa masabing, “Ang ganda naman ng mga alitaptap,” baka may buntot nang nakapulupot sa leeg mo.
Kaya kung mamamasyal sa kagubatan, magdala ng flashlight—pero huwag namang gawing dahilan ang liwanag para usisain ang bawat kumikislap sa itaas. Hindi lahat ng magandang tanawin ay puwedeng lapitan.
Ayon sa salaysay, mabangis ang Ikugan kapag may pumapasok sa teritoryo nito. Maaari raw nitong pabagsakin ang mga nanghihimasok at iwan ang mga ito bilang babala sa iba. Hindi umano nito kailangang kainin ang biktima; sapat nang ipaalam na hindi lahat ng bahagi ng kagubatan ay bukas para sa mga bisita.
Sa isang kuwento, nakaharap ng isang pangkat ang pinuno ng mga Ikugan. Sinubukan nila itong alukin ng pagkain, pero mas naging interesado ang nilalang sa kanilang largabista.
Sinuri raw nito ang gamit-gamit ang mga daliri, bibig at dila. Nang ipahiwatig ng may-ari na maaari na nitong angkinin ang largabista, tila nasiyahan ang pinunong Ikugan at pinayagan silang dumaan nang ligtas.
Pinsan Ba Nila ang Amomongo at Sasquatch?
Dahil sa laki at pagiging mabalahibo nito, inihahambing ang Ikugan sa iba pang misteryosong nilalang gaya ng Amomongo ng Negros, Yeti ng Himalayas, at Sasquatch ng Hilagang Amerika.
Magkakaiba ang kanilang pinagmulan at mga salaysay, kaya hindi nangangahulugang iisang uri lamang sila ng nilalang. Gayunman, kapansin-pansin ang pagkakatulad ng mga kuwento tungkol sa malalaking nilalang na nagtatago sa malalayong kagubatan at kabundukan.
Sa kuwento ng Ikugan, may paalala ring madaling maunawaan: hindi lahat ng lugar na kaya nating puntahan ay lugar na dapat nating gambalain.
Kaya sa susunod na may makita kang berdeng mga ilaw sa ibabaw ng mga puno, huwag agad mag-assume na alitaptap ang mga iyon. Baka may higanteng nakaupo sa sanga, nagbabantay sa kaniyang teritoryo, at naghihintay kung sino ang susunod na makakalimot sa salitang “Bawal pumasok.”
11. KALANGET
Akala mo, ikaw ang may-ari ng lupang minana mo sa mga ninuno mo? Huwag kang masyadong kampante. Baka may maliit na nilalang palang nakatira roon na mas matagal nang nagke-claim sa lupa kaysa sa iyo.
Kilalanin ang Kalanget, na tinatawag ding Karanget o Karango sa ilang salaysay. Isa itong uri ng duwende na hindi basta nagtatago sa punso o nanggugulat ng mga dumadaan. Ang trip nito? Magpanggap na panginoon ng mga bukirin at maningil ng tributo sa mga magsasakang nagtatanim sa lupang inaangkin nito.
Parang haciendero—pero hindi mo mahahanap sa munisipyo ang titulo ng lupa.
Ayon sa salaysay, inaasahan ng Kalanget na maghahandog ang mga magsasaka bilang kabayaran sa paggamit ng kanilang bukirin. Kapalit nito, pahihintulutan daw silang magtanim at umani nang walang aberya.
Kabilang sa mga handog ang kaning sobrang lambot, pinakuluang puting manok na walang asin, pagkaing walang rekado, tabako, at soft drink.
Aba talaga nga naman, may soft drink. Habang tayo, nag-aabang ng libreng tubig sa karinderya, ang duwende naman ay may sariling refreshment package.
Iniiwan umano ang mga handog sa bukirin pagkatapos lumubog ang araw, lalo na bago araruhin ang lupa at matapos ang anihan.
Paano kung hindi nagustuhan ng Kalanget ang handog? Ayon sa kuwento, maaari raw nitong ihian ang malalawak na bahagi ng bukirin hanggang sa masira ang mga pananim.
Kawawa naman ang magsasaka. Ilang buwang nagpagod, nag-araro, nagtanim, at naghintay ng ulan—tapos isang ihi lang ng duwende ang posibleng sisira sa lahat.
At siyempre, sa ganitong sistema, kapag maganda ang ani, ibig sabihin ay natuwa ang Kalanget. Kapag pumalpak naman, baka kulang ang handog. Aba, ang galing ng business model! Hindi siya kailangang magtanim, pero may koleksiyon siya tuwing anihan.
Nilalarawan ang Kalanget bilang isang maliit at mukhang matandang nilalang na may malalaking matulis na tainga, mahabang ilong, balbas, at payat na mga daliri. Sa paglalarawan, yari umano sa mga materyal na nagmula sa halaman at gulay ang kaniyang kasuotan.
Sa madaling salita, mukha siyang kakaibang matandang may-ari ng lupa na puwedeng mag-inspeksiyon ng bukid anumang oras—at huwag mong sabihing wala kang pambayad sa upa dahil baka pati talong mo, singilin niya.
Sa likod ng nakakatawa at kakaibang kuwento ng Kalanget, may mas malalim na ideya: ang takot ng mga sinaunang pamayanan sa mga puwersang hindi nila kayang kontrolin.
Para sa magsasaka, sapat na ang tagtuyot, peste, baha, at mahinang ani para sumakit ang ulo. Sa alamat, nagkakaroon ng mukha ang mga pangambang ito—isang nilalang na kailangang igalang at pakiusapan upang hindi mapahamak ang kabuhayan.
Kaya kung may bukid kang dadaanan sa probinsiya, huwag agad isipin na ikaw ang pinakamakapangyarihan sa lugar. Baka may maliit na nilalang na nagmamasid mula sa gilid ng pilapil, hawak ang kaniyang listahan ng mga maniningil.
At kapag may kumatok sa pinto mo pagkatapos ng anihan at humingi ng kanin, manok, tabako, at soft drink—tanungin mo muna kung sino siya.
Baka hindi bisita. Baka ang Kalanget, at ikaw pala ang matagal nang nangungupahan sa sarili mong bukid.
12. ORIOL
Sa ilalim ng liwanag ng buwan, may isang magandang babaeng naliligo sa ilog. Mahaba ang buhok, kaakit-akit ang mukha, at tila walang masamang intensiyong lumapit sa kaniya. Pero teka muna—bakit parang walang ibang tao sa paligid? At bakit parang masyadong tahimik ang tubig?
Kilalanin ang Oriol, isang nilalang na inilalarawan bilang isang uri ng naga o demonyo ng tubig. Kaya nitong mag-anyong magandang babae upang akitin ang mga lalaking napapadaan sa ilog o lawa. Ngunit kapag nahulog na sa patibong ang biktima, lumilitaw ang tunay nitong anyo: isang dambuhalang ahas na kayang bumuga ng apoy.
Ayon sa salaysay, ipinupulupot ni Oriol ang mahaba nitong katawan sa biktima upang hindi ito makatakas. Pagkatapos, bumubuga ito ng mahiwagang apoy na sinasabing kayang tumunaw maging ng makapal na bakal. Habang pinipiga nito ang katawan ng biktima, lumalabas umano ang kaluluwa bilang manipis na puting usok—na nilalamon naman ni Oriol.
Kung may award sa pinakanakamamatay na first date, mukhang hindi na kailangan ng ibang kandidato.
May mga lokal na salaysay na nag-uugnay kay Oriol kay Assu Ang, na inilalarawan bilang diyos ng kasamaan. Gayunman, hindi pa malinaw ang pinagmulan ng paniniwalang ito at ang kaugnayan nito sa iba pang nilalang sa kuwentong-bayan.
Dalawa ang mukha ni Oriol: ang magandang babaeng nakikita sa ilalim ng buwan at ang dambuhalang ahas na nagkukubli sa tubig. Ngunit ang tunay na sandata nito ay hindi lamang pangil o apoy—kundi ang kakayahang magmukhang mapagkakatiwalaan.
Kaya kung may makita kang magandang babaeng naliligo sa isang liblib na ilog sa kalagitnaan ng gabi, huwag agad magpakitang-gilas. Hindi lahat ng pagkakataon ay para sa romantic moment.
Baka ang akala mong magandang simula ng kuwento ay siya na palang huling kabanata ng buhay mo.
13. SUKUBO
Paano kung ang magandang babaeng napanaginipan mo kagabi ay hindi pala basta produkto ng imahinasyon mo? Paano kung sa bawat pagdampi ng kaniyang labi at sa bawat bulong sa iyong tenga, may kung anong puwersang unti-unting umuubos sa lakas mo?
At bago ka kiligin, kaibigan, baka hindi pag-ibig ang dumalaw sa panaginip mo. Baka Sukubo.
Sa tradisyon ng Kanluraning demonolohiya, ang succubus ay isang babaeng demonyong pinaniniwalaang dumadalaw sa mga lalaki habang sila ay natutulog. Karaniwan itong inilalarawan bilang isang kaakit-akit na babae na gumagamit ng pang-aakit upang makuha ang atensiyon at lakas ng kaniyang biktima.
May katapat itong nilalang na tinatawag na incubus, na inilalarawan naman bilang demonyong nang-aakit ng mga babae.
Sa mga lumang salaysay, ang ganitong mga nilalang ay iniuugnay sa mga panaginip na may halong takot, pagnanasa, at pakiramdam na may presensiyang hindi maipaliwanag. Para bang may bisitang pumasok sa kuwarto mo nang walang paalam para makipagtalik —at wala ka pang pagkakataong magtanong kung sino ang nagbigay ng susi.
Ang Sukubo ay inilalarawan sa mga kuwentong tungkol sa succubus bilang isang nilalang na gumagamit ng kagandahan at pang-aakit upang akitin ang natutulog na biktima. Sa ilang sinaunang paniniwala, sinasabing kinukuha nito ang lakas o puwersa ng buhay ng taong dinadalaw nito.
Kaya sa mga kuwentong ito, hindi simpleng bangungot ang pagdalaw ng Sukubo. Isa itong nakatatakot na karanasan kung saan ang isang tao ay tila walang kakayahang kontrolin ang nangyayari sa kaniyang paligid.
Pero huwag nating sisihin ang bawat panaginip na kakaiba. Ang bangungot, matinding stress, at sleep paralysis—ang pakiramdam na gising ka ngunit hindi makagalaw—ay may mga posibleng paliwanag na may kaugnayan sa pagtulog. Hindi ito awtomatikong patunay na may demonyitang dumalaw sa iyong kuwarto.
Dito kailangang mag-ingat. Ang succubus ay nagmula sa Kanluraning tradisyon ng demonolohiya. Bagaman ginagamit din ang salitang Sukubo sa ilang lokal na salaysay o popular na kuwentong kababalaghan, hindi sapat ang pagkakatulad ng pangalan upang masabing isa itong sinaunang nilalang na nagmula mismo sa mitolohiyang Pilipino.
Mahalagang paghiwalayin ang mga nilalang na bahagi ng dokumentadong kuwentong-bayan ng ating mga pamayanan at ang mga nilalang na hiniram o inangkop mula sa ibang kultura. Hindi porke't may pangalang Tagalog, awtomatiko nang katutubong alamat ang pinagmulan.
Isipin mong nagising ka sa kalagitnaan ng gabi. Gising ang isip mo, pero hindi gumagalaw ang katawan at tila nasasarapan ka sa ginagawa nito sa ibabaw mo. Pakiramdam mo ay may presensiya sa kuwarto, at kahit gusto mong sumigaw, walang lumalabas sa bibig mo.
Noon, maaaring ikuwento ng ilan na may masamang nilalang na dumalaw. Sa kasalukuyan, alam nating may mga karanasan sa pagtulog na maaaring magdulot ng ganitong pakiramdam.
Kaya kung minsan ay may kakaiba kang napanaginipan, huwag agad maghanap ng kandila, asin, o pari sa alas-tres ng madaling-araw. Huminga muna, kumalma, at alalahaning hindi lahat ng nakakatakot ay kababalaghan.
At dahil Ubas na may Cyanide ito, siyempre, may tanong tayo: kung ang isang magandang babae ay biglang lumitaw sa panaginip mo, dapat ka bang kiligin o magdasal muna ng Ama Namin?
Biro man ang tanong, may mas malalim na dahilan kung bakit nanatili ang ganitong uri ng kuwento sa loob ng maraming siglo. Ang succubus ay hindi lamang kuwento tungkol sa isang demonyitang mapang-akit. Isa rin itong salaysay tungkol sa tukso, takot, kahinaan ng tao, at mga karanasang hindi madaling ipaliwanag ng mga taong nabuhay bago pa magkaroon ng makabagong kaalaman tungkol sa pagtulog at sa isip.
Pero kung may magandang babaeng nakangiti sa panaginip mo, at handang makiagtalik sa'yo, gumising ka (pero baka naman) haha!
Sa Huli, Sino Ba Talaga ang Halimaw?
Sa dami ng mga nilalang na napag-usapan natin—mula sa mga halimaw na nagtatago sa kagubatan hanggang sa mga nilalang na dumadalaw sa ating mga panaginip—isa lang ang malinaw: mahilig tayong mga tao sa mga kuwentong hindi natin lubos na maipaliwanag.
Sa huli, maaaring ang mga ganitong kuwento ay bunga ng paniniwala, imahinasyon, o mga karanasang mahirap ipaliwanag. Hindi natin kailangang paniwalaan ang lahat ng naririnig natin, pero hindi rin masamang alamin kung bakit patuloy na nabubuhay ang mga kuwentong ito sa ating kultura.
Kaya ngayong gabi, bago ka matulog, mag-isip-isip ka muna. Baka may marinig kang kaluskos, may maramdaman kang kakaiba, o kaya naman ay managinip ka ng isang napakagandang babae. Relax lang. Baka panaginip lang talaga.
Kaya sa pagdating ng Undas at ng mga gabing puno ng kuwentong kababalaghan, samahan ninyo kaming muling silipin ang mga alamat, nilalang, at kuwentong patuloy na gumigising sa ating imahinasyon. Dahil sa bawat kuwentong minana natin, may takot, aral, at bahagi ng kulturang karapat-dapat nating alamin.
At ngayong gabi, bago matulog, baka gusto mo munang magdasal, magbukas ng ilaw, o yakapin ang unan mo nang mas mahigpit. Dahil baka ito na yung gabi na maranasan mo ang mga bagay na magpapatayo ng balahibo mo sa silakbo!
Hanggang sa susunod na kuwentong kababalaghan, mga ka-Ubas! Sa mundong puno ng hiwaga, mas mabuting maging mausisa kaysa basta maniwala, at mas mabuting mag-ingat kaysa magsisi.
