90s Nostalgic Citizen's Army Training x Reserve Officers' Training Corps Experience

 

Haaay, here we go again to our nostalgic writings, ang sarap lang alalahanin nung masasayang araw noh? Yung tipong wala pa tayong mga problema sa buhay, yung wala pang mga matitinding sakit dahil medyo tumatanda na tayo, isinilang noong 1981. Ito yung simpleng pagtakas ko sa kasalukuyan at pag-aalala sa magagandang memorya ng kabataan. Noong dekada ‘90, may isang araw sa high school na hindi mo basta makakalimutan—ang araw ng CAT. Hindi ito basta subject lang. Isa itong karanasan. Isang kaganapan ng pawis, sigaw ng command, kaba, at… di mawawala sa batang 90s ang natural na kilig. 

CAT days were something else. Isang hapong napakainit, nasa field kayo. The sun is up, ramdam mo ang init at pressure. Naka-line up ang buong batch, tahimik, naghihintay ng utos. Then suddenly—

“Company! ATTENTION!”

At doon na magsisimula ang lahat.

Simple lang ang uniform, pero iconic.

Karaniwan, naka-puting T-shirt, maong jeans, at rubber shoes o sneakers. Walang arte, walang porma—pero somehow, ito yung isa sa pinaka “aesthetic” na look ng kabataan noon. Sa ganitong pormang natural mas nakikita mo kung sino talaga ang matitikas ang katawan at kung sino ang mga lawlaw na ang tiyan teenager pa lang haha, pero ang sobrang nakakakilig talaga yung mga natural look ng mga crush natin sa simpleng porma kitang-kita ang kanyang kagandahan lalo na si Ms... Yung ibang classmate na makakabasa nito alam na alam nila kung sino yung super crush ko nung high school kaya wag na natin i-reveal. She's looking good until today, and I'm happy for her. 

At syempre, hindi mawawala ang paboritong piraso ng lahat—

The army green cap. Yung may dilaw na burda sa harap na “Citizen’s Army Training.” Medyo kupas na minsan, minsan naman bagong-bago pa. Pero suot mo ‘yan na parang badge of honor. Ang mga kababaihan ay nilalagyan muna ng net ang kanilang buhok bago isuot ang cap para nga naman hindi laladlad ang ibang may mahahabang buhok habang nagsasagawa na ng CAT activities. Buhay pa ba ang inyong CAT caps?

At nabanggit ko nga, there’s something about seeing everyone in a plain white shirt, maong, at sneakers—fresh, effortless, at parang ang linis tingnan kahit pawisan na. Doon nagsisimula ang simpleng kilig habang naka-formation.

Line Formation: Discipline in Motion

Isa sa pinakaunang matututunan sa CAT ay ang line formation. Hindi puwedeng basta-basta lang pumila.

• Single file – isang diretsong linya
• Double file – dalawang hanay
• Platoon formation – mas organized na grupo
• Company formation – buong batch, parang isang hukbo

Dito papasok ang salitang “Dress right, dress!”

Aayusin niyo ang distansya, titingnan ang alignment—dapat pantay-pantay, parang ruler ang ginamit.

The Marches: Sabay-sabay, Walang Iwanan. Marching is the heart of CAT—hindi ito basta simpleng paglalakad lang, kundi may kasamang ritmo, disiplina, at pride sa bawat hakbang. Dito pumapasok ang mga karaniwang commands tulad ng forward march o tuloy-tuloy na lakad, mark time march na parang naglalakad pero nasa puwesto lang, right/left face para sa sabay-sabay na pag-ikot, at about face na isang 180-degree turn. Ngunit higit pa sa galaw, ang mga march na ito ay hindi lang para ipakita; ginagamit ang mga ito upang hubugin ang coordination, unity, at pagsunod sa utos ng bawat estudyante. Parang ipinapakita nito na kahit iba-iba kayo bilang indibidwal, kaya ninyong kumilos nang sabay-sabay bilang isang buo at disiplinadong grupo.

Pasa-Masid: The Art of Observation. Isa sa mga pinakaseryosong bahagi ng CAT training ay ang pasamasid, o ang tinatawag na inspection time. Dito sinusuri ang bawat detalye ng isang estudyante—malinis ba ang sapatos, naka-tuck in ba ang shirt, maayos ba ang cap, at kung may dala bang bawal. Sa bahaging ito, nasusukat ang tunay na attention to detail, dahil kahit ang pinakamaliit na pagkakamali ay agad napapansin. At oo, hindi mawawala ang kaba, lalo na kapag ikaw ang tatawagin sa harap para i-check.

 Gun and Sword Training: Discipline, Not Violence. Sa ilang CAT programs, bahagi ng training ang mock gun drills at sword o rifle manual. Hindi ito itinuturo para sa pakikipaglaban, kundi para malinang ang tamang paghawak ng kagamitan, coordination, at respeto sa awtoridad at sa mismong kagamitan. Dito makikita ang sabayang galaw sa mga commands tulad ng shoulder arms, present arms, at order arms, kung saan bawat kilos ay kailangang eksakto at magkakatugma. Parang isang sayaw ang dating nito, ngunit mas istrikto, mas kontrolado, at mas precise ang bawat galaw.

At siyempre, hindi rin mawawala sa usapan ang COCC (Corps of Cadet Colonels)—ito ang grupo ng mga estudyanteng pinili at sinanay upang maging student officers o leaders sa CAT. Sila ang nagbibigay ng commands, nag-oorganize ng formations, at nagsisilbing tulay ng disiplina sa buong corps. Para sa marami, ang pagiging bahagi ng COCC ay isang karangalan at patunay ng leadership at dedication sa training. 

Kasama rin sa alaala ang mga parusa kapag nagkamali o di kaya ay hindi ka snappy o loloko-loko ka—pinaka-common na ang squatting, yung paulit-ulit na upo-tayo sa ilalim ng init ng hapon, minsan may kasamang bilang o sigaw ng commands. Hindi man ito madali noon, pero bahagi ito ng training para matuto ng accountability, disiplina, at tibay ng loob. 

Badflower - Machine Gun

May time pa nga na pinagkalas at pinagkabit kami ng totoong baril. Napakabigat pala noon at baka kung may zombie apocalypse at nawalan ako ng bala at kailangan kong magkarga, baka nakain na ako ng zombie sa bagal kong mag-reload ng bala. It's not my thing, and I'm not a violent man, hahaha. Hindi rin ako ganoon ka-snappy sa gun drill, yung mahabang rifle na may bayoneta minsan. Nakupo, parang pagsasayaw lang ang performance niyan dahil may bilang din, eh hindi rin ako kagalingan sa pagmememorize ng motion at napakadali ko, kaya malito sa 1 to 3 actions pa lang, like "ano nga ulit yung 2nd action?" Hindi ako magaling mag-memorize ng galaw; mas magaling akong mag-memorize ng mga binabasa. 

Loko kayo, kung nababasa niyo 'to, bakit lagi niyo pinagtatawanan si Jericho Fernandez noon sa tuwing tumatakbo siya na straight na straight pa rin ang katawan. Pero pagdating sa mga officer na katulad nina Goldine Boeckmann at Toni Barbieto, ang dali-dali niyo sumunod. Basta kapag maganda yung officer na nakahanay na na-assign sa amin, ang babait ng mga kololoy. Iba nga pala ang uniform ng mga officers at Commandant; sila yung mga nakapatig at nakaboots at naka-military attire. Yung ganong attire naman, naranasan ko 'yan pagdating naman sa kolehiyo sa pamamagitan ng ROTC. Masaya rin naman, pero dahil walang ROTC sa school namin noon ay ipinadala ako, as in ako lang talaga, kasi nakatapos na yung ibang classmate ko. Ipinadala ako sa Southern Luzon College sa Dasmarinas para duon mag ROTC. Sobrang kabado ako noon kasi ako lang at di ko kakilala yung mga kahanay ko sa martsa. Noong lumipat naman ako sa NCST sa Dasmarinas, Cavite, mas lalong sobrang humirap ang sitwasyon, kasi dapat alas-sais ng umaga nasa field ground ka na, kaya alas kuwatro pa lang ng madaling-araw ay kikilos na ako para bumiyahe papuntang Indang, Cavite. Eh, I'm from Imus, na mahigit isang oras at kalahati din ang biyahe papunta doon sa main ng CVSU o Cavite State University. Pero pagkalipas ng second semester ng ROTC namin ay nalipat din kami sa mas malapit na grounds, at ito ay sa Dasmarinas National High School, at doon na rin kami nakagraduate ng ROTC, and I'm proud of it, kahit sa mga huling sandali ay naging medic na lang ako na sumasalo sa mga kunyaring nahihilo sa hanay hahaha. Pero lahat ng martsa sa init ng araw ay naranasan natin ’yan, kasama na diyan ang pambubully ng mga officer. Siyempre, hindi ka makakaligtas diyan kasi ganoon talaga noon, kaya parang nagiging fraternity ang ROTC, dahilan para itigil ito. May pagkakataon pa nga na pinagulong kami sa damuhan at sakto naman sa mukha ko ang pag-ikot ng tae ng punyetang pisa, pero kahit na tuyo na, eh mabaho pa rin. Napakamalas naman, pero pagkatapos ng session ng ROTC ay tuloy ang gala ko. Magba-bus ako papuntang SM Bacoor at doon, astig na astig ang pormahang naka-full military outfit, boots, sabay papasok ng naka-arcade para maglaro ng Street Fighter sa Quantum. Ganyan ang buhay ko noong 2000s tuwing linggo. 

Balik tayo sa CAT. Naaalala ko pa na ang pangalan ng commandant namin ay si Mr. Grajo. Talaga nga namang matatakot ako dahil mukha talaga siyang military na malaki ang pangangatawan at boses. Talaga nga naman na naka-full battle gear nung graduation na ng CAT at naka-beret at smarteng-smarte ang kilos. Hindi man kami ang nanalong best platoon, ay laking ginhawa na sa amin yung naipasa namin ang CAT at mahihirang kaming mga reserve citizens kapag nagkagiyera sa Pilipinas vs mga DDS lol siyempre joke lang. Pagkatapos ng every training, diretso kami noon sa 7-Eleven San Andres, ang pinakamatandang 7-Eleven sa buong San Andres Bukid. May isang bibili ng Slurpee at dahil free pa noon ang mag-refill, siyempre, pasa-pasa na ang isang baso. Well, yes super nrain freezing yan naman ang naaalala ko sa Slurpee.

Ngayon, kapag naaalala mo ang CAT, hindi mo na iniisip ang pagod ng Friday afternoon o ang pawis sa ilalim ng araw. Ang bumabalik na lang sa alaala ay ang suot mong army green cap, ang sabay-sabay ninyong pagmamartsa, ang malakas na sigaw ng commander, at ang simpleng kilig habang katabi mo siya sa linya. CAT every Friday at 4PM wasn’t just training—it was the perfect ending to a school week, raw, simple, and unforgettable.

Jack's Biking Chronicles - Bisikleta Iglesia: 14 Simbahan, Isang Panata

 

San Francisco de Malabon Parish Church in General Trias, Cavite

Back in 2022 and 2023, I was able to do something unique that connected to my faith as a Catholic. Even when we were young ones, we were able to experience traditions like this every Semana Santa, which is the Visita Iglesia. Visita Iglesia (Spanish for "church visit") is a Filipino Catholic Holy Week tradition where devotees visit and pray in at least seven (or 14) churches, typically on Maundy Thursday or Good Friday. It is a pilgrimage to honor the Blessed Sacrament and meditate on the Stations of the Cross, commemorating Jesus' journey to Calvary. What I say is unique because I did it by biking, a sacrifice under the heat of the sun in March and April, where the temperature really rises hot as hell in the streets, on the highways. 

Tinawag ko itong Bisikleta Iglesia—isang personal na panata kung saan binisita ko ang 14 na simbahan, sakay ng bisikleta, mula Cavite hanggang iba’t ibang sulok ng Maynila. Hindi ito basta ride lang. Isa itong novena on wheels. Back in 2023 naman, I did roam the churches in Cavite, kung saan mas mahirap, even if under isang probinsiya lang, siya ay malalayo ang kailangang padyakin. Uubos ka talaga ng napakaraming enerhiya sa pagpadyak sa bawat munisipyo ng Cavite. 

Naghanda ako ng maraming lalagyan ng tubig, tutal tatlo naman ang lalagyan ko sa bike dahil alam kong kakailanganin ko ’yon sa tindi ng init ng panahon tuwing Holy Week sa Pilipinas. Kailangan lagi kang hydrated para hindi ka mahilo sa pagpadyak. Alas kuwatro pa lang ng madaling-araw noon ay nakagayak na ako at handa na ang aking novena, mga lalagyan ng tubig, sound speakers ng bike at higit sa lahat pocket money at baong dasal sa pagbiyahe sa malalayong lugar. Siguro kung okay pa rin ang kalusugan ko sa kasalukuyan ay baka nasa kalye ako ngayon at bumibisita sa mga simbahan para mag-Visita Iglesia. I will always love that vibe. Basta sa Panginoon ay handa akong magsakripisyo, kahit ano pang circumstances na suongin, init man o ulan, ay wala akong pakialam; ang tanging focus ko talaga noon ay tapusin ang labing-apat na simbahan. And I did it not once, but twice!

Tree 63 - Blessed Be Your Name

Sa bawat simbahan, humihinto ako—hindi para magpahinga lang, kundi para magnilay. Tahimik na dasal, pasasalamat, at paghingi ng lakas. Hindi ko man maalala ngayon ang eksaktong pagkakasunod-sunod ng 14 na simbahan, malinaw pa rin ang pakiramdam ng bawat paghinto—parang bawat isa ay himpilan ng sariling krus na aking pinapasan.

Hindi biro ang pagbibisikleta mula Cavite papuntang Maynila, lalo na sa init ng Biyernes Santo. Walang lilim sa ilang bahagi ng daan, at ang sikat ng araw ay tila sinusubok ang tibay ng aking panata. Ang pit stop ko lang para magpalamig ay ang 7-Eleven para mag-impok ulit ng tubig at kumain ng kahit tinapay o di kaya ang baon kong saging.

Pero doon ko naramdaman ang kakaibang kapayapaan.

Habang pumapadyak ako, iniisip ko—ganito rin siguro ang pakiramdam ng isang deboto: pagod, uhaw, pero tuloy pa rin. Hindi dahil kailangan, kundi dahil gusto. Dahil may dahilan. Dahil may pananampalataya.

Maaaring hindi ako makapadyak ngayon, pero ang panata ay nananatili. Hindi nasusukat sa layo ng nararating, kundi sa lalim ng pananampalataya.

Ang Bisikleta Iglesia ay hindi lang tungkol sa bisikleta o sa 14 na simbahan—ito ay tungkol sa paglalakbay ng puso. At kahit saan man dalhin ng panahon o sitwasyon, dala ko pa rin ang aral ng paglalakbay na iyon.

Balang araw, kapag kaya na ulit, babalik ako sa kalsada.

At muli, papadyak—hindi lang para makarating, kundi para manampalataya

Ang mga simbahan sa Maynila na aking pinuntahan noong 2022:

1. Minor Basilica and Metropolitan Cathedral of the Immaculate Conception - The Manila Cathedral

2. National Shrine of Our Lady of Loreto - Sampaloc, Manila

3. St. Anthony Shrine - Sampaloc, Manila

4. Quiapo Church - Minor Basilica & National Shrine of Jesus Nazareno

5. Our Lady of the Airways Parish - NAIA Rd, Pasay City

6. Cathedral Parish of St. Andrew - Parañaque Cathedral

7. Archdiocesan Shrine of the Blessed Sacrament (Archdiocese of Manila) - Sta Cruz, Manila

8. Minor Basilica and National Shrine of Saint Lorenzo Ruiz (Binondo Church)

9. Holy Cross Parish Church - Tejeros, Makati City

10. Archdiocesan Shrine of Espiritu Santo - Tayuman Church

11. Benedictine Abbey of Our Lady of Montserrat (San Beda Church)

12. Minor Basilica and Archdiocesan Shrine Parish of Santo Niño de Tondo - Tondo, Manila

13. Minor Basilica of San Sebastian and Archdiocesan Shrine of Our Lady of Mount Carmel (Archdiocese of Manila)

14. San Fernando de Dilao Parish - Paco Church (Archdiocese of Manila)

Araw ng Palaspas

 

My Palaspas ride in Sto. Niño de Tondo Parish back in 2023

Bilang isang Katoliko, marami akong naaalala tuwing sasapit ang Mahal na Araw o mas kilala sa tawag na Kwaresma bilang hiram nating salita mula sa mga Espanyol. Matatandaang ang mga Espanyol ang nagdala ng relihiyong Katoliko sa Pilipinas. Isa sa mga ganap na natatandaan ko pagkatapos ng Ash Wednesday, ilang linggo, ay ang Blessing ng mga Palaspas o Araw ng mga Palaspas. 

Paano nga ba ito ipinagdiriwang at ano ang mga ganap tuwing sasapit ang araw na ito? 

Ang Araw ng Palaspas ay ginaganap tuwing Linggo bago ang Mahal na Araw (Easter Sunday). Ibig sabihin, ito ay movable feast—nagbabago ang petsa bawat taon depende sa liturgical calendar. Ang liturgical calendar naman ay ang taunang siklo ng mga panahon at kapistahan sa mga simbahang Kristiyano (lalo na sa Katoliko) na ginugunita ang buhay, kamatayan, at muling pagkabuhay ni Hesukristo.

Sa araw na ito, ginugunita ang pagpasok ni Hesus sa Jerusalem, kung saan siya ay sinalubong ng mga tao na may hawak na mga dahon ng palma at sumisigaw ng papuri.

Ang palaspas ay mga hinabing dahon ng niyog o palma na kadalasang ginagawang masining—may hugis krus, bulaklak, o iba’t ibang disenyo.

Sa tradisyon nating mga Pilipino, ito ay hindi lang simpleng dahon; simbolo ito ng pananampalataya, tagumpay, at pag-asa.

Sa umaga ng Araw ng Palaspas, nagkakaroon ng iba’t ibang kaganapan na nagpapakita ng pananampalataya ng mga mananampalataya. Karaniwang may prusisyon kung saan dala ng mga tao ang kanilang palaspas habang naglalakad bilang paggunita sa pagpasok ni Hesus sa Jerusalem. Isinasagawa rin ang pagpapala o Blessing of Palms ng pari, kung saan binabasbasan ang mga palaspas bilang bahagi ng ritwal. Kasunod nito ay ang banal na Misa na may pagbasa ng Passion of Christ. Sa ilang lugar, nagsisimula ang pagdiriwang sa labas ng simbahan at unti-unting papasok ang mga mananampalataya habang inaawit ang mga papuri.

Sa Simbahang Katoliko, tinitipon muna ang mga mananampalataya sa labas o sa loob ng simbahan upang makibahagi sa seremonya. Binabasbasan ng pari ang mga palaspas gamit ang banal na tubig (holy water), kasabay ng pagbigkas ng panalangin na humihiling ng biyaya at proteksyon para sa lahat. Bilang tanda ng papuri at pakikiisa, iwinawagayway o itinataas ng mga tao ang kanilang palaspas. Pagkatapos mabendisyunan, ang mga ito ay itinuturing na banal o isang sacramental.

Bakit isinasabit ng mga Katoliko ang palaspas sa pintuan o bintana?

• Bilang proteksyon laban sa sakuna at masamang espiritu
• Bilang paalala ng pananampalataya
• Bilang pag-anyaya ng biyaya sa tahanan

Mahalagang tandaan na hindi ito “anting-anting.” Ang kapangyarihan nito ay nagmumula sa pananampalataya at basbas ng Diyos, hindi sa mismong dahon.

Hillsong Worship - Hosanna

Mabisa ba ang palaspas laban sa masasamang espiritu bago ito bendisyunan?

Hindi.

Bago ito mabendisyunan, ang palaspas ay ordinaryong dahon lamang.

Nagiging makabuluhan ito bilang simbolo at sakramental pagkatapos itong basbasan. Kaya ang tunay na “proteksyon” nito ay hindi galing sa bagay, kundi sa panalangin at pananampalataya.

May katanungan din na ano nga ba ang ginagawa natin sa mga lumang palaspas?

Hindi basta itinatapon ang lumang palaspas. Sa halip, ito ay sinusunog at ang nagiging abo nito ay ginagamit sa Ash Wednesday o Miyerkules ng Abo. Isang magandang paalala ito ng siklo ng pananampalataya—mula Palaspas hanggang Abo, na sumasagisag sa patuloy na pagninilay, pagsisisi, at pagbabalik-loob sa Diyos. Kapag nasunog na ang palaspas, ang abo nito ay puwedeng ilibing sa lupa sa likod ng bakuran bilang paggalang. 

Ang sigaw na “Hosanna!” ay karaniwang maririnig tuwing Araw ng Palaspas. Ito ay nagmula sa wikang Hebreo na nangangahulugang “Iligtas Mo kami!” o “Save us, we pray!” Bukod dito, isa rin itong sigaw ng papuri at pagkilala kay Hesus bilang Hari.

Ang araw ng Palaspas ay paalala na tulad ng mga taong sumalubong kay Hesus—madali tayong magpuri, pero handa ba tayong manatiling tapat kahit sa panahon ng pagsubok?

The Philippine Jeepney 🇵🇭

 

I watched a video from Instagram reels that inspired me to write a blog about the Philippine jeepneys. Parang bumalik lang yung mga alaala ng mga lumang jeepney na nasasakyan noong dekada nobenta. Mula sa pinakamaliit na jeepney na animan lang ang sakay hanggang sa may pinakamahahabang istruktura ng jeep na puwedeng kumarga ng bente-kwatro katao. Ito yung mga alaala na simple lang ang biyahe—hindi pa moderno, walang pang-aircon, walang mga app, pero masagana sa kuwento. 

 The Philippine jeepney is a symbol of Filipino identity—raw, colorful, resilient. Every ride feels like stepping into a shared space where strangers become temporary companions. Sa bawat sakay mo, hindi ka lang basta pasahero kundi bahagi ka ng isang maliit na komunidad na maaari mong makasama sa maliit na oras. 

Dalawang salitang tunay na buhay sa loob ng jeepney: kapwa at bayanihan.

Kapwa

Ang kapwa (Shared Identity / Shared Humanity) ay ang ideya na ang ibang tao ay hindi “ibang tao,” kundi “kapareho mo.” Sa loob ng jeepney, ramdam ito sa maliliit ngunit makabuluhang paraan—tulad ng simpleng pagsasabi ng “Bayad po,” kung saan may tiwala kang ipapasa sa iba ang iyong bayad; ang pag-uurong ng upuan para makasingit ang bagong sakay; at ang pag-aabot din ng sukli kahit hindi mo kilala ang tao. Sa kabila ng pagiging magkakaibang indibidwal, nagkakaroon ng isang tahimik na pagkakaunawaan sa pagitan ng mga pasahero—isang patunay na ang kapwa ay buhay at umiiral sa araw-araw na biyahe.

Bayanihan

Ang bayanihan naman ay ang kusang pagtulong sa kapwa nang walang hinihinging kapalit. Makikita ito sa loob ng jeepney sa iba’t ibang simpleng paraan—tulad ng pag-abot ng bayad hanggang makarating ito sa driver, na parang isang “human conveyor system”; ang pagbibigay ng upuan sa matatanda o buntis bilang paggalang at malasakit; at ang pagbabantay ng gamit ng katabi habang siya ay pansamantalang bumababa. Sa ganitong mga tagpo, naipapakita ang tunay na diwa ng pagtutulungan—isang malinaw na halimbawa ng cooperation in motion, literally. Minsan na rin akong sumabit sa jeep dahil sa isang buntis na gusto pang sumakay, pero puno na. Nagbibigay-daan ang mga tao, lalo na kapag may buntis, seniors at mga babaeng may kasamang paslit. Ganyan kabuti ang ating mga kababayan. Ganyan ang bayanihan sa loob ng pagsakay mo sa jeepney.

The jeepney traces its roots back to World War II, when American soldiers left behind their military jeeps in the Philippines after the war. Filipinos, known for their resourcefulness, transformed these vehicles by extending their bodies to accommodate more passengers, adding roofs and vibrant decorations, and ultimately converting them into public utility vehicles. From being instruments of war, they evolved into powerful symbols of survival and creativity. Parang sinasabi ng jeepney: “Kahit galing sa gulo, kaya nating gumawa ng maganda.”

Ganyan kalikhain ang mga Pinoy at ang jeep na ito ay naging trademark pa nga ng ating kultura dahil nakilala sa buong mundo ang Philippine jeepney. Pansin din ng mga turista na kinagigiliwan nila ang pagsakay sa jeepney at pakikisalamuha sa ibang tao. Para sa kanila, ito ay isang experience ng kultura ng mga Pilipino. 

Bawat jeep ay parang isang moving art gallery. 

Juan Dela Cruz Band - "Beep, Beep"

Karaniwang Makikita sa Jeepney Designs:

• Makukulay na pintura (reds, blues, yellows)
• May tema ng pagka-patriotic
• May tema din ng pagka-western designs katulad ng mga artista sa Hollywood o di kaya ay mga kilalang koponan sa baskeball katulad ng Chicago Bulls at Michael Jordan
• Religious icons (Sto. Niño, Jesus, Mama Mary)
• Catchphrases like “God Knows Hudas Not Pay”
• Chrome details and ornaments
• Pangalan ng driver o pamilya

Each jeep tells a story.

Some reflect:

• Faith (religious images)
• Humor (witty slogans)
• Pride (family names, hometowns)

Hindi ito mass-produced na pare-pareho. Bawat jeep—may personalidad. May kanya-kanyang kuwento kung bakit ito ang napiling disenyo at minsan ay nagsasaad din ng karakter ng taong nagmamay-ari.

Yes, modernization is important, pero ang pag-phase out ng jeepney ay hindi simpleng “upgrade” dahil may mawawala. Noong termino ni Rodrigo Duterte, nagkaroon ng panukala na i-phase out ang lahat ng jeepney dahil umano sa hindi na kagandahan at pagiging luma ng kanilang mga makina, at palitan ang mga ito ng mga modernong jeepney na malayong-malayo sa identidad at kultura ng nakagisnang jeepney. Una, ang jeepney ay isang natatanging simbolo ng kulturang Pilipino, at ang pagkawala nito ay parang pagbura na rin sa isang buhay na bahagi ng ating identidad. Ikalawa, libo-libong driver at kanilang mga pamilya ang umaasa rito para sa kabuhayan, at hindi ito madaling mapapalitan. Ikatlo, sa loob ng jeep, may tunay na human interaction—may usapan, may pakikisama—samantalang sa modernong transport, kadalasan ay kanya-kanyang mundo ang mga tao, nakatutok sa earphones at phones. At panghuli, nananatiling isa ang jeepney sa pinaka-abot-kayang paraan ng pagbiyahe, lalo na para sa mga estudyante at manggagawa.

Hindi ako against modernization—ngunit dapat ito ay inclusive at hindi destructive. Sa halip na basta na lang i-phase out ang jeepney, mas makabubuting pagtuunan ng pansin ang pagpapabuti ng mga makina, pagbibigay ng sapat na suportang pinansyal sa mga driver, at pagpapanatili ng natatanging disenyo at espiritu ng tradisyunal na jeepney. Hindi naman kailangang mawala ang identidad upang makasabay sa modernisasyon; posible itong isulong habang pinahahalagahan ang ating kultura.

Kasama na rin dito ang pagpreserba ng mga elementong nagbibigay ng buhay sa biyahe, tulad ng malalakas na sound system na nagpapatugtog ng radyo o paboritong musika ng driver, at ang makulay at masining na interior—may mga dekorasyon, sticker, ilaw, at minsan ay mga relihiyosong imahe na nagbibigay ng kakaibang karakter sa bawat sasakyan. 

 Higit pa rito, hindi rin maikakaila na marami ang nakapagpatapos ng pag-aaral dahil sa pamamasada sa jeepney—mga anak ng mga driver na napagtapos sa kolehiyo dahil sa sipag at tiyaga ng kanilang mga magulang sa kalsada. 

Mayroon ding mga driver na tunay na animal lovers na minsan ay isinasama pa ang kanilang mga alagang aso o pusa sa pamamasada, marahil dahil ayaw nilang maiwan ang mga ito sa bahay na walang mag-aalaga, kaya isinasama na lamang sa biyahe. Sa pagbibiro nga ng ilan, literal daw na “barker” ang aso. 

At the end some Filipino values are still practicing until now hanggat may jeepney driver na namamasada sa kalsada kung saan ang simpleng pagsakay sa jeepney ay tinuruan tayong ang bawat isa ay may tiwala pa rin sa kapwa, na may malasakit pa rin sa iba at kahit siksikan at mainit ay maroon pa ring magsasabi na "urong pa po ng kaunti para makaupo ng maayos si pogi"

"The jeepney is not just part of our past—it’s still very much part of who we are today." - Ubas na may Cyanide

Sabong ng Gagamba

 

Dahil sa laki ng takot ko sa gagamba, eh hindi ako nangahas na makipaglaro nito noong kabataan ko. Okay lang, kaya dito gusto ko na lang ibahagi yung mga nalalaman ko tungkol sa pinakausong pastime ng mga bata noong dekada nobenta, ang sabong ng gagamba!

Ang mga batang Pilipino ay umaasa sa simpleng laro at libangan sa kalsada o bakuran. Isa sa mga kakaibang larong patok noon ay ang sabong ng gagamba. Para sa maraming batang lumaki sa panahong iyon, ito ay hindi lamang laro kundi isang maliit na “sport” na puno ng excitement at kaunting friendly na pustahan.

Paano nga ba nagsimula ang larong ito? Sino ba ang may pakana, at pati ang mga nananahimik na gagamba ay pinagsasabong? Parang wala namang ma-pinpoint na pangalan o lugar kung saan ito nag-umpisa. Parang matagal na bahagi na ng kulturang pambata sa Pilipinas ang libangan na 'to. Wala itong eksaktong petsa kung kailan ito nagsimula, ngunit pinaniniwalaang matagal na itong ginagawa sa probinsiya at baryo bilang larong pampalipas-oras ng mga bata. Malamang naimpluwensiyahan ito ng tradisyunal na sabong ng manok, na isang kilalang libangan ng matatanda sa bansa. 

Ginaya ng mga tsikiting ang ideya ng sabong, ngunit sa halip na manok, gagamba ang kanilang ginagamit. Dahil madaling makahanap ng gagamba sa mga halaman, bakod o damuhan, naging accessible ito kahit sa sinumang bata. 

Maraming dahilan kung bakit naging popular ang sabong ng gagamba noong dekada ’90. Una sa lahat, napakadaling hanapin ang mga gagamba na ginagamit bilang “panabong.” Makikita sila sa mga halaman, sa puno ng bayabas, o sa mga bakod na may damo, kaya hindi na kailangang gumastos ng pera para makakuha ng gagamba. Bukod dito, may elemento rin ng kompetisyon ang laro. Para itong mini tournament ng mga bata kung saan bawat isa ay may sariling “alaga” na gagamba at ipinagmamalaki nila kung gaano ito kalakas o kabilis sa laban. Minsan naman, nagiging mas exciting ang laro dahil sa kaunting pustahan tulad ng kendi, teks cards, holen, o kahit tansan ng softdrinks. Ngunit higit sa lahat, ang sabong ng gagamba ay naging isang paraan ng barkadahan at tambayan. Karaniwan itong ginagawa pagkatapos ng klase o tuwing hapon, kung saan nagtitipon-tipon ang mga bata sa kanto o sa bakuran upang magkuwentuhan, maghanap ng gagamba, at panoorin ang kanilang maliliit na “kampeon” na maglaban.

System of a Down - "Spiders"

Ang pinakasikat na gagamba na ginagamit sa sabong ng gagamba ay ang jumping spider, na mas kilala sa tawag na gagambang talon. Kilala ang uri ng gagambang ito sa pagiging agresibo at mabilis kumilos, lalo na kapag may kaharap na kalaban, kaya ito ang paboritong hulihin ng mga bata noon. Karaniwan itong makikita sa mga halaman, damuhan, o sa mga bakod sa paligid ng bahay o eskwelahan. Kapag nahuli na ang gagamba, inilalagay ito ng mga bata sa iba’t ibang lalagyan upang hindi ito makatakas. Ang pinaka-classic na lalagyan ay ang kahon ng posporo o matchbox, ngunit may ilan ding gumagamit ng maliit na bote o plastik na lalagyan. Minsan naman, habang inuuwi pa lamang ang nahuling gagamba, inilalagay muna ito sa nakatiklop na dahon. Sa lahat ng lalagyan, ang kahon ng posporo ang pinaka-ideal dahil maliit ito, madaling dalhin sa bulsa, at sapat ang espasyo sa loob para manatiling buhay at ligtas ang gagamba hanggang sa oras ng laban.

Sa aktuwal na sabong, simple lang ang mechanics ng laro. Dalawang gagamba ang inilalagay sa dulo ng isang maliit na patpat o tingting. Unti-unting inilalapit ang mga ito hanggang magharap.

Kapag nagkita ang dalawang gagamba, kadalasan ay:

• magtataas sila ng mga paa bilang babala

• iikot sa isa’t isa

• at kalaunan ay maglalaban

Ang unang gagambang umatras o tumalon palayo ang itinuturing na talo, o kung sinong unang masaputan ay siyang talo. 

Ngayon, isa na lang itong nostalgic na alaala. Ang mga bata talaga noong ang may mga pinaka-unique na kaisipan pagdating sa mga uri ng laro.

Para sa maraming batang lumaki noong dekada ’90, ang sabong ng gagamba ay simbolo ng simpleng kabataan—panahong ang kaligayahan ay matatagpuan sa maliliit na bagay. Walang gadgets, walang Wi-Fi, ngunit puno ng imahinasyon, tawanan, at kaunting kompetisyon sa pagitan ng magkakaibigan.

Ngayon, bihira na itong makita sa mga lungsod. Ngunit sa tuwing maaalala ito ng mga dating batang ’90s, bumabalik ang alaala ng mga hapon na ginugol sa paghahanap ng gagamba sa mga halaman, paglalagay nito sa kahon ng posporo, at ang excitement ng sigawan ng mga bata habang nagsasabong ang kanilang maliliit na “kampeon.”

Hardwood Classics

Noong dekada ‘90, bago pa man sumikat ang smartphones at social media, isa sa pinakacool na libangan naming mga kabataan—lalo na sa mga mahilig sa basketball—ay ang pagkolekta ng NBA collectible cards. Panahon iyon ng matitinding bakbakan sa liga, kung saan buhay na buhay ang pangalan nina Michael Jordan, Scottie Pippen, Shaquille O'Neal, Kobe Bryant, at Allen Iverson. Kaya naman hindi nakapagtataka kung bakit halos bawat estudyante noon ay may maliit na album o lalagyan ng cards sa loob ng kanilang bag. 

Hindi pa noon uso ang mga live streaming at hindi pa lahat may Internet. Nakikita ko lang mismo ang resulta ng laro sa diyaryo kung saan nandoon na lahat ng nakatala ng final scores kung sino ang nanalo at natalong koponan sa araw na iyon. Hindi kami mapalad noon para mapanood ang lahat ng NBA games. ’Yan ay kung meron lang kayong cable TV na nagpapalabas ng isang NBA game. Pero siyempre hindi nawawala ang hilig namin sa basketball at sa mga idol naming astigin kung maglaro sa NBA. 

Bakit nga ba namin kinokolekta ang mga NBA cards noong ‘90s? Una, simbolo ito ng pagiging tunay na fan. Kapag may hawak kang rookie card ni Kobe o isang hologram edition ni Jordan, para kang may hawak na kayamanan. Hindi lang ito simpleng litrato ng paborito mong player—ito ay may stats sa likod, impormasyon tungkol sa kanyang career highlights, at minsan may special edition na may gold foil o embossed design. May thrill sa pagbubukas ng bagong pack dahil hindi mo alam kung sino ang mapupunta sa’yo. Parang sugal na pambata, pero puno ng excitement at saya.

Naalala ko pa noong high school ako, ako mismo ay kolektor ng NBA cards. Kasama ang mga kaklase ko, bumibili kami ng mga pack sa Vito Cruz Station, doon sa University Mall malapit sa mismong paanan ng LRT Station at katabi lang ng St. Benilde at De La Salle University sa Taft. Doon sa maliit na tindahan sa loob ng mall, nakahilera ang iba’t ibang brands tulad ng Upper Deck, Hardwood Classics, Topps, at Fleer. Kada ipon ng baon, siguradong may nakalaan para sa isang pack o dalawa. Karaniwan, nasa ₱20 hanggang ₱50 ang isang pack noon depende sa brand, at may laman itong lima hanggang sampung cards. Pero kapag special edition o imported, puwedeng umabot sa ₱100 pataas—medyo mabigat sa bulsa ng estudyante pero sulit kapag naka-tsamba ka ng star player. Medyo malas ako noon dahil gusto ko talagang makuha si Pippen o si Jordan, pero ang pinaka-star player ko na nakuha ay si John Stockton at Jeff Hornacek na panay himas ng pisngi sa free throw line bago i-shoot ang bola. Tanda niyo pa ba siya? Pareho silang Utah Jazz players na nakalaban nila si Michael Jordan ng Chicago Bulls noon sa 1998 NBA Championships.

Basta pagkatapos ng klase, sisabat na kami ng mga kaklase ko para sumakay ng "Dulo" papuntang Vito Cruz Station. Bale, isang station lang kasi ng LRT; naghihiwalay ang binibilhan namin. Ang eskuwelahan namin ay nasa Quirino Station naman. Pagkatapos naming bumili at may natira pa sa aming mga baon ay bakas-bakas kami para makabili ng meryenda bago magsiuwi. Ang saya lang talaga noon, simpleng trip lang na card collectibles at food trip nang kaunti, sapat na sa amin ang kasiyahan at memoryang maitatago, kagaya ng ikinukuwento ko sa inyo ngayon. 

Quad City DJ's - Space Jam

Sa classroom, may mini trading session bago mag-umpisa ang klase. “Pare, trade tayo! Dalawang role player sa isang Jordan!”—mga linyahang paulit-ulit na maririnig. May iba pang nag-iingat ng cards nila sa plastic sleeves at hard case protector para hindi magasgasan. Ang iba naman ay inilalagay sa binder na may malinaw na plastic slots, nakaayos ayon sa team o paboritong player. May yabangan factor din—kapag kumpleto mo ang Chicago Bulls lineup o may rare All-Star card ka. 

Hindi lang basta karton ang mga NBA cards. May iba’t ibang klase ito: base cards, rookie cards, limited edition, hologram, at autographed versions. Ang rookie card ang isa sa mga pinakahinahanap dahil tumataas ang value nito pag naging alamat ang player. Halimbawa, ang rookie card ni Michael Jordan na ilang dolyar lang noon ay umaabot na ngayon ng daan-daan libo o milyon depende sa kondisyon. Kahit ang mga cards nina Kobe at Iverson ay mataas na rin ang halaga sa collectors market ngayon. Pero di kami umaabot sa ganito dahil wala naman kaming perang pambili noon. Tamang simpleng trading cards lang ang sapat na sa amin.

Pero higit pa sa pera ang halaga nito para sa amin. Ang bawat card ay may kuwento—kung saan mo nabili, kanino mo na-trade, at anong araw mo nakuha. Ang nostalgia ang pinakamalaking value nito. Kapag hinawakan mo ulit ang lumang koleksyon, bumabalik ang alaala ng kabataan—ang ingay sa classroom, ang amoy ng bagong bukas na pack, at ang simpleng saya ng pagiging fan. Yung ibang classmate na may kaya sa pera eh talagang nakakabili pa noon kundi sa Cartimar o Greenhills dahil ata mas malaki ang tsansa na makakuha ka ng star player sa mga cards sa mga kilalang markets. 

Sa panahon ngayon na digital na halos lahat, kakaiba pa rin ang pakiramdam ng may hinahawakang pisikal na collectible. May bigat, may texture, may disenyo, makulay na disenyo. Cool ang NBA cards dahil pinagsasama nito ang sports, art, at investment. Isa itong piraso ng kasaysayan ng basketball na maaari mong itago, ipagmalaki, at ipamana balang araw.

Ang NBA collectible cards noong 90s ay hindi lang basta libangan; naging bahagi ito ng aming pagkabata. Isang maliit na glossy plastic na naglalaman ng malalaking pangarap, idol, at alaala. At hanggang ngayon, kapag nakakakita ako ng lumang pack sa isang tindahan, hindi ko maiwasang mapangiti at maalala ang mga araw sa Vito Cruz, sa University Mall, kasama ang tropa—nagbibilang ng baryang pambili at umaasang makatsamba ng susunod na alamat na NBA player.

Langit, Lupa, Impiyerno, Im..Im.. Impiyerno!

 

Isa sa pinakamasasayang alaala ko tuwing hapon ng dekada nobenta ay ang paglalaro with my kanto kids' friends. Kapag alas-tres na at naririnig mo pa yung 3 o'clock prayer habit sa TV, wala pang mga bata niyan sa kalsada. Maaaring yung iba ay pilit pa rin na pinapatulog kahit ang isang mata ay nakabukas at binabantayan ang kamay ng orasan hanggang mag-alas kuwatro. Matik kasi ’yan, pagkatapos mong magmeryenda pagsapit ng 4PM, ay puwede ka nang lumabas at makipaglaro sa ibang bata sa kalye niyo. Napakaraming imbentong laro ng mga batang Pilipino at puwede kayong magbotohan kung ano bang lalaruin niyo hanggang sa dumilim. Isa na riyan ang pag-uusapan ngayon: ang isa sa mga klasik na larong kalsada, "Langit, Lupa, Impiyerno". Paano nga ba laruin ito? Tara at talakayin natin dito sa ating munting tahanan ng nostalgia. 

Hindi ako super galing na maglaro ng Langit, Lupa, Impiyerno kasi hindi naman ako masyadong mabilis, pero mautak naman ako. Lamang dito ang player na maliksi kasi mahirap siyang tayain dahil lahat ng gusto niyang maging "langit" ay nagagawa niyang langit. Lamang din ang may galawang matrix at may balanse kasi kahit saan eh kaya nilang umakyat-puno ng mangga, pader na malumot o barbed wire na mayroon ang ibang tahanan noon. 

Ito ang larong Langit-Lupa. Para rin siyang "mataya-taya", pero hindi mo puwedeng tayain ang tao kapag siya ay nasa langit. Usually, ang "langit" ay kahit anong elevated na bagay sa paligid. Depende sa usapan ng barkada ang minimum height ng langit. Hindi naman para kumuha pa ng tape measure at sukatin kung hanggang saan ang taas ng langit. Sa amin noon ay dapat lampas sa tuhod ang elevated na bagat para ma-consider siyang langit.

"Bantay pares donle taya!" Bantay-pares ang tawag sa taya na ayaw umalis sa tabi ng tatayain niyang nasa langit. Hinihintay niya itong bumaba sa langit at pagkababang-pagkababa, tatayain na niya yung batang inaabangan niya. Kaya kung maghahanap ka ng langit na pupuntahan mo, eh huwag kang sasabit sa mga bakod dahil siguradong ikaw ang babantayan ng madayang taya. Hihintayin niyang mangawit ka sa kakasabit at sa oras na bumitaw ka, boom! Taya ka na at ikaw naman ang nasa impiyerno. 

“Langit lupa impyerno, im-im-impyerno!

Saksak puso, tulo ang dugo!

Patay!  Buhay!  Aalis ka na di-yan!”

The chant bago makapili kung sino ang magiging taya

Kung ikaw ang kumakanta nito at sa tingin mo’y ikaw ang matataya, puwede mong pahabain ang kanta para mailigtas mo pa ang sarili mo.  Dagdagan mo ng “Sinabi ba ng Diyos?  O-o!”  Kapag hindi pa rin gumana, dagdagan mo pa ng, “Sinabi ba ng lahat ng tao sa mundo?  O-o!”  Siguro namang nakaligtas ka na niyan.  Kapag hindi pa rin…ay ewan ko na sa'yo…pinanganak ka na talaga para maging burot.

Maibaaaaah….taya! Akyatan na kami sa bangketa para simulan ang larong langit-lupa.  Mayroon nang taya at ang langit namin ay sa magkabilang bangketa ng kalsada.  Siyempre, may limitasyon ‘yung langit namin.  Pagkakasunduan namin kung hanggang saan lang ang langit at hindi puwedeng lumagpas doon.  Tapos, mayroon pa kaming isang patakaran na kapag bumababa ka na sa bangketa, hindi ka puwedeng bumalik sa pinanggalingan mong bangketa.  Dapat doon ka na sa kabilang bangketa aakyat.  Kapag bumalik ka sa bangketang pinaggalingan mo, e ikaw na ang taya.  ‘Yan ang mga patakaran namin para maging mas “challenging” ang laro at para hindi naman lugi ang taya na mabuburot na siya.

Chud Festejo - Langit Lupa Impiyerno

Siyempre, sa tuwing may laro, hindi mawawala ang tinatawag na saling-ketket o saling-pusa. Sila ‘yung mga masyadong bata para makasabay sa amin, pero pilit na gustong makisali. Kapag hindi mo isinama, siguradong iiyak ‘yan, at kapag may nakarinig na nakatatanda na may umiiyak—lagot kami! Papatigilin ang laro at baka pauwiin pa kami. Kaya wala kaming magawa kundi isali sila bilang saling-ketket. Hindi sila puwedeng mataya dahil kunwari lang naman talaga silang kasali, at kadalasan hindi rin sila pinapansin ng taya.

Mayroon pa pala kaming pagkakasunduan na patakaran.  Eto ‘yung “no reaching” o mayroon.  Kapag may “reaching”, puwede kang abutin ng taya kahit nasa langit kami basta nakatapak pa siya sa lupa.  Ginagawa lang namin ‘to kapag walang mga saling ket-ket at magagaling lang ang mga kasali.  ‘Yung halos lahat ay may potensyal na maging lider ng grupo.  Shempre, ‘yung “no reaching” eh kapag nasa langit na kami, eh hindi na kami puwedeng abutin o hawakan nang taya.  Kahit ga-buhok lang ang lapit mo sa taya basta nasa langit ka hindi ka pwedeng tayain

Ang magagaling sa amin ay ang malakas na mang-asar sa taya (shempre kasama ko diyan).  Nilalabas pa ang mga kamay at paa na kunwari ay magpapataya.  Minsan, kunwari, itatapak ang paa sa lupa, pero kapag lumapit na ang taya, eh biglang babawiin ang paa. Kaasar di ba, burot ka na nga aasarin ka pa.

Sa larong ‘to, nakakabawi ang mga batang medyo hindi mabilis tumakbo; may kasama na kasing diskarte dito, eh.  Gagawa na ako ng ‘playlist’ ng mga matataas na lugar na puwedeng gawing ‘langit’.  “Bawal balik base!” – hindi kasi puwedeng umakyat ulit sa parehas na langit kapag hinabol ka, dapat sa panibagong langit ka aakyat (pero hindi ko naman pinroblema ‘to dahil mabilis akong tumakbo).

Sabay-sabay at nag-e-enjoy pang tumatakbo ang mga batang hindi first-time na taya, kasama ang mga asong nakikitakbo rin.  Ang mga sumusunod ang kadalasang ginagawang ‘langit’:

– Puno (aratiles, bayabas)

– Mahabang silya (ng mga tambay)

– Dyip (hindi bumiyahe ang lasing na mamang drayber)

– Halaman (na nakalagay sa paso)

– Hagdanan bago ang pintuan sa bahay ng kapitbahay (maraming natataya rito dahil napagbubuksan sila ng pintuan)

– Kable ng kuryente–‘yung nakatanim sa lupa (may takip na dilaw na plastik)

- Traysikel na nakaparada

– Gate (nabubulahaw ang kapitbahay)

Meron kaming special rule.  Kapag hindi sinasadyang natisod ang taya at naglanding sa langit, o napaapak ka sa langit pagkatapos mataya, puwede mong tayain ang mga nasa langit.  Riot na yan! 

Pero siyempre, ang mga mababagal tumakbo ay may kalalagyan din talaga.  Kapag nagkataong mag-isa ka lang sa langit, puwede kang bilangan ng taya (usually hanggang 10).  Bago matapos ang bilang, magdasal ka na sana na hindi ka niya mahabol, o may isang bayaning makikituntong sa langit mo.  Kaya kapag may mga magagandang chicks kaming kalaro, parati ko silang nililigtas eh.  Talagang pupunta ako sa langit nila o magpapahabol ako sa taya, tutal hindi naman niya ako kayang abutan e.  Pagkatapos ng laro, “Neng, painom naman ng tubig o…”  Da moves.

Ang kagandahan ng Langit-Lupa ay hindi nito kailangan ng mamahaling kagamitan o malawak na lugar—kailangan lang ay imahinasyon, liksi, kaunting diskarte at pagsunod sa napagkasunduang rules ng game. Dito nahahasa ang bilis ng pag-iisip at galaw ng mga bata, pati na ang pakikipagkapwa dahil kailangan ng pakikisama at minsan ay konting tawanan kapag may nadadapa o nadadaya sa pag-chant. Isa rin itong larong nagpapakita ng likas na pagiging malikhain ng mga Pilipino—kahit simpleng konsepto ng “mataas” at “mababa,” nagiging kapanapanabik na kompetisyon. Sa bawat sigawan, habulan, at tawanan, nabubuo ang mga alaala ng pagkakaibigan na hanggang pagtanda ay dala-dala pa rin.

Sa panahon ngayon na karamihan sa kabataan ay mas abala na sa online games at social media, nakakaaliw balikan at ikuwento ang mga larong tulad ng Langit-Lupa. Isa itong paalala ng mas payak ngunit masayang uri ng pagkabata—yung tipong uuwi kang pawis at marumi ang tuhod, pero busog sa tawa at kuwento. Ang Langit-Lupa ay bahagi ng kulturang Pilipino na nagpapakita ng ating pagiging masayahin, madiskarte, at palakaibigan. Sana’y maipasa pa ito sa susunod na henerasyon upang patuloy na marinig sa mga kanto ang masiglang sigaw ng mga batang naglalaro.