Sacred Sinaing

 

Every cooked rice is a blessing from God

May mga bagay na unti-unting nawawala sa paglipas ng panahon. Isa na rito ang malalim na pagpapahalaga ng mga Pilipino sa bigas at sa sinaing na lulutuin. Para sa nakatatandang henerasyon, lalo na sa ating mga lola at lolo, ang kanin ay hindi lamang pagkain. Isa itong biyaya, bunga ng pawis, at simbolo ng buhay.

When I was a little kid on C. Tuazon Street, San Andres, Manila, ako minsan yung taga-tawag sa mas nakakatanda sa akin kapag nakikita ko na ang usok ng kaldero ng sinaing namin. Para sa akin kasi malapit na yung mainem. Oo, ang work na "mainem" ay ginagamit kapag luto ang sinaing at puwede nang sandukin ang kanin sa kaldero. Isa itong salitang medyo malalim na Tagalog na natutunan naming mga bata. 

Noong araw, iba ang paghahanda ng bigas bago ito maging mainit na sinaing sa hapag-kainan. Hindi basta kinukuha sa sako at inilalagay sa kaldero. Madalas, makikita natin ang ating mga lola na inuuna munang ilagay ang bigas sa bilao. Dahan-dahan nilang hinihipan o kinakalikot ang mga butil upang alisin ang maliliit na bato, ipa, at iba pang dumi na maaaring nakahalo rito. Isang simpleng gawain, ngunit nagpapakita ng paggalang sa pagkain na ihahain sa pamilya.

Ang lola noon ay nauupo pa sa kanyang tumba-tumba habang hawak ang bilao at binubusisi nang maigi ang bigas para tanggalin niya ang ilang dumi dito. Napakanostalgic nito para sa akin na alalahanin, habang palubog ang araw at sa tapat niya ito ng bintana ginagawa.

Pagkatapos nito ay saka pa lamang huhugasan ang bigas sa kaldero. Maingat ang bawat galaw. Hindi nila hinahayaang may masasayang na butil habang hinuhugasan ito. Para sa kanila, bawat piraso ng bigas ay mahalaga. Bawat butil ay may kuwento ng paghihirap ng magsasaka sa ilalim ng tirik na araw, ng pag-aararo sa putikan, ng pagtatanim, pag-aalaga, at pag-aani.

Inaalaala rin noon ng mga matatanda kung ilang takal ng bigas lamang ang dapat isaing sa bawat kainan upang maiwasan ang anumang masasayang. Hangga't maaari, dapat ay sapat lamang para sa buong pamilya. Kapag may naiwang kanin na napanis at nauwi sa pagtatapon, tiyak na may kasamang sermon mula sa mga nakatatanda, dahil para sa kanila, ay hindi lamang ito simpleng pag-aaksaya ng pagkain kundi pag-aaksaya rin ng biyayang ipinagkaloob ng Diyos. Ganito kalalim ang pagpapahalaga ng mga Pilipino noon sa kanin—isang pagkain na hindi lamang itinuturing na pang-araw-araw na pangangailangan, kundi isang grasya mula sa Panginoon na dapat igalang at pahalagahan hanggang sa huling butil.

Kaya naman lumaki ang maraming Pilipino na may isang paulit-ulit na paalala mula sa kanilang mga magulang at lolo't lola:

"Ubusin mo ang kanin sa plato."

At kapag may natirang kahit ilang butil lamang, agad nating maririnig:

"Huwag mong sayangin ang biyaya ng Diyos."

Marahil noong tayo ay bata pa, iniisip natin na simpleng pananakot lamang ito upang mapakain tayo nang maayos. Ngunit habang tayo'y tumatanda, mas nauunawaan natin ang lalim ng aral na iyon.

Ang bawat butil ng kanin ay hindi basta produkto ng isang makina o tindahan. Dumaan ito sa mahabang proseso. Mula sa binhing itinanim sa bukid, sa mga magsasakang nakikipaglaban sa init, bagyo, baha, at peste, hanggang sa makarating ito sa ating mesa. Bawat kutsarang kanin ay bunga ng sakripisyo ng maraming tao. Sama-samang effort upang magkaroon ng masaganang pagkain sa mesa ang bawat pamilya. 

The Dawn - Magtanim Ay Di Biro

Sa kulturang Pilipino, ang kanin ay sentro ng pagkain. Ika nga ng iba at ng mga dayuhan, "Rice is life in the Philippines." Kahit gaano kasarap ang ulam, tila hindi kumpleto ang kainan kung walang sinaing. Ito ang dahilan kung bakit napakalaki ng respeto ng ating mga ninuno sa bigas. Hindi lamang dahil ito ang pangunahing pagkain, kundi dahil ito ang sumasalamin sa halaga ng sipag, tiyaga, at pasasalamat.

Sa kulturang Pilipino, napakalalim ng ugnayan natin sa kanin na halos anumang pagkain ay maaari nating ipares dito. Kahit pa kapwa carbohydrates ang pagsasamahin, hindi ito hadlang sa maraming Pilipino. Karaniwan nang makakita ng pansit na inuulam sa kanin, spaghetti na may kasamang isang tasang mainit na sinaing, o maging tinapay at instant noodles na sinasabayan pa rin ng kanin. Para sa marami, hindi kumpleto ang pagkain kung walang kanin sa mesa.

Maaaring pagtatakhan ito ng mga dayuhan, ngunit para sa mga Pilipino, ang kanin ay higit pa sa simpleng side dish. Ito ang pundasyon ng bawat kainan at bahagi na ng ating pagkakakilanlan bilang isang bayan. Maging sa mga handaan, piyesta, o simpleng hapunan sa bahay, madalas na makikita na ang kanin ang sentro ng salu-salo. Ipinapakita lamang nito kung gaano kahalaga ang bigas sa ating kultura—isang pagkain na hindi lamang nagbibigay-busog kundi sumasalamin din sa ating kasaysayan, tradisyon, at pagpapahalaga sa biyayang ipinagkakaloob ng Diyos.

Sa panahon ngayon, madalas nating makita ang mga natitirang kanin na basta na lamang itinatapon, lalo na sa mga fast food restaurant. Minsan ay nakalilimutan natin ang mga aral na itinuro ng ating mga lola habang nakaupo sila sa tumba-tumba, hawak ang bilao, at maingat na pinipili ang bawat butil ng bigas. Ngunit marahil panahon na upang balikan ang mga simpleng kaugaliang iyon.

Ang pag-ubos ng pagkain ay hindi lamang tungkol sa pagtitipid. Isa itong anyo ng paggalang—sa Diyos na nagbigay ng biyaya, sa magsasakang nagtanim nito, at sa mga magulang at lolo't lola na nagturo sa atin ng wastong pagpapahalaga sa pagkain.

Sa bawat mainit na sinaing na nakahain sa ating mesa, naroon ang isang tahimik na paalala: huwag nating sayangin ang biyayang pinaghirapan ng marami.

Sapagkat para sa ating mga Pilipino, ang kanin ay buhay, kultura, alaala, at biyaya na dapat pahalagahan hanggang sa huling butil.

Ang paksa sa blog post na ito ay napakalapit sa karanasan ng maraming Pilipino, lalo na sa mga lumaki noong dekada '70, '80, at '90, kung kailan ang pagrespeto sa bawat butil ng kanin ay bahagi ng araw-araw na pagpapalaki ng pamilya.

Kalayaan? Or Too Much Kalayaan? O Tunay Nga Bang Malaya?

 

Ngayong Hunyo 12, ipinagdiriwang natin ang Philippine Independence Day. Ang araw na nagpapaalala sa atin ng tapang at sakripisyo ng ating mga ninuno, mga kinikilalang bayani na lumaban para makawala sa kamay ng mga dayuhang mananakop. Ito ang araw kung kailan ipinagmamalaki natin ang ating kalayaan bilang isang bansa.

Pero habang tumatagal, may isang tanong na unti-unting sumisilip sa isip ng marami:

Masaya nga ba tayong malaya, o masyado na tayong naging malaya?

Noong panahon nila Luna, Bonifacio, Rizal at Aguinaldo at ng iba pang bayaning Pilipino, ang kalayaan ay may ibang kahulugan. Ang kalayaan noon ay tungkol sa pagkakaroon ng sariling bansang masasabing atin, pagkakaroon ng sariling boses laban sa mga mananakop na dayuhan, ang paglaya mula sa pang-aabuso at pananakop, at ang karapatang mamuhay nang may dignidad. 

Napakaraming Pilipino ang nagbuwis ng buhay para makamit ang inaasam na "Kalayaan". Hindi nila ipinaglaban ang kalayaan para maging magulo ang lipunan. Ipinaglaban lang nila kung ano ang atin. Nasasalamin din ito sa kasalukuyan sa issue naman ng West Philippine Sea, May katulad pa kaya ng magigiting na Pilipino noon na lumalaban para sa sariling bayan o sadyang naki-partido na ang ilan sa atin sa mga mapagsamantalang mananakop ng karagatan? Ang kalayaan noon ay may kasamang responsibilidad.

Fast forward tayo sa modernong panahon. Malaya na tayo. Hindi na tayo sakop ng ibang bansa. We are free to lay down our opinions, mag-post sa social media, at pumili ng paniniwala. Isa sa mga pinakamagandang bagay pagkatapos nating makamtan ang kalayaan. 

Pero minsan, tila nagiging mali ang interpretasyon natin sa salitang "freedom."

Parang naging:

"Karapatan ko ito, kaya gagawin ko kahit sino pa ang maapektuhan."

Unti-unting nawawala ang linya sa pagitan ng kalayaan at kawalan ng pananagutan.

Sa social media, maraming tao ang nagsasabing:

"Freedom of speech naman ito." Wow talaga? okay, totoo naman. Pero ang freedom of speech ay hindi freedom from consequences. Anong ibig sabihin? Hindi porke't may karapatan kang magsalita ay wala ka nang obligasyong maging responsable sa iyong mga nabibitawang salita. 

Kahit nga yung bise presidente ng Pilipinas, di ba? Tila masyadong naging malaya siyang magpahayag ng kanyang death threats sa lider ng bansa. A speech that makes strong evidence for her impeachment. Teka, wala ho akong natanggap na "malita" ha. Napag-uusapan lang ang tungkol sa malayang pagpapahayag na may sabit. Kasi minsan, ginagamit ang kalayaan para: 

• Magpakalat ng fake news (alam na alam 'to ng isang grupo)
• Mang-insulto ng kapwa (oops ad hominem?)
• Manira ng reputasyon (imbis na magtrabaho?)
• Maghasik ng galit at pagkahati-hati (alam na!)

Gin Rhum  and Truth - "Kalayaan"

Ang malungkot, mas mabilis pang kumalat ang kasinungalingan kaysa sa katotohanan. 

Isa sa mga epekto ng sobrang maling paggamit ng kalayaan ay ang pagkawala ng respeto. Ngayon, maraming tao ang naniniwalang ang pagiging "prangka" ay katumbas ng pagiging bastos. Na ang pagsagot sa nakatatanda ay pagiging matapang at walang respeto, na ang paglabag sa simpleng alituntunin ay pagiging independent. 

Ang tunay na kalayaan ay may kasamang disiplina. Kung walang respeto, disiplina, at konsiderasyon sa kapwa, nagiging corrupt ang kalayaan. 

Ang isa pang epekto ng modern freedom ay ang "ako muna" mentality. Simula nang lumaganap ang ibang Facebook page at dumami ang mga vloggers, wala na silang pakialam kahit pa ang mga ginagawa nilang content ay walang katotohanan. Ang mahalaga sa kanila ay followers, likes at engagements. They don't mind even if they spread fake news, and that's the fucking disadvantage of today's modern freedom. 

Mas mahalaga ang personal comfort kaysa sa collective responsibility, mas mahalaga ang pagiging viral kaysa sa katotohanan. Hindi naman masama ang pag-unahin ang sarili minsan, pero kapag lahat tayo ay sarili na lamang ang iniisip, nawawala ang diwa ng bayanihan na matagal nang bahagi ng kulturang Pilipino. 

Ang pinakamahalagang pagkakaiba ng kalayaan noon at kalayaan ngayon ay ito: 

Noon, iisa lamang ang goal ng Pilipino: patalsikin ang mga mananakop sa ating sariling bansa. Walang ibang usapin na kailangang pagtalunan, walang fake news, at ang lahat ay may respeto sa kapwa. Too make it short, noon ipinaglaban natin ang kalayaan

Ngayon, kailangan nating pangalagaan ito. At ang pangangalaga sa kalayaan ay hindi lang tungkol sa pagprotekta sa ating mga karapatan. Kasama dito ang: 

• Pagsunod sa batas
• Paggalang sa opinyon ng iba (puwera lang sa kultong fake news groups)
• Pagiging responsable sa ating mga salita (wag patulan ang mga ad hominem)

Ang kalayaang walang pananagutan ay hindi tunay na kalayaan. Ito ay nagiging abuso. 

Sa pagwagayway natin ng bandila ngayong June 12, magandang balikan ang tanong:

Kung makikita tayo ng ating mga bayani ngayon, masasabi kaya nilang ito ang kalayaang ipinaglaban nila?

Dahil habang ipinagdiriwang natin ang ating kasarinlan, patuloy pa rin nating hinaharap ang mga hamon sa ating soberanya. Isa na rito ang usapin ng West Philippine Sea.

Nakakalungkot isipin na may mga pulitikong Pilipino na tila mas malakas pa ang boses sa pagtatanggol sa interes ng ibang bansa kaysa sa pagtatanggol sa karagatan na malinaw na bahagi ng ating teritoryo. Sa halip na magkaisa para ipaglaban ang ating mga karapatan bilang isang bansa, nagkakaroon pa ng mga pahayag at aksyon na para bang normal na lamang ang panghihimasok ng Tsina sa ating sariling karagatan.

Marami rin ang hindi makalimot sa mga pangakong binitiwan noong panahon ng kampanya. Naalala natin ang matapang na pangako na mag-je-jetski umano sa West Philippine Sea upang igiit ang ating karapatan. Maraming mangingisda at ordinaryong Pilipino ang umasa sa pangakong iyon dahil nakita nila ito bilang simbolo ng matatag na paninindigan para sa ating soberanya. Ngunit kalaunan, sinabi rin na biro o "joke" lamang pala ito.

Ang tanong ngayon: paano natin maipapakita ang tunay na diwa ng kalayaan kung maging ang ating teritoryo ay tila pinag-aawayan, at ang ilan sa ating mga lider ay hindi malinaw ang paninindigan sa pagtatanggol nito?

Ang kalayaan na ipinaglaban ng ating mga bayani ay hindi lamang kalayaan mula sa mga mananakop ng nakaraan. Ito rin ay ang patuloy na pagtatanggol sa ating karapatan, ating teritoryo, at ating dangal bilang isang malayang bansa.

Sapagkat ang bandilang ating itinataas tuwing Araw ng Kalayaan ay hindi lamang simbolo ng tagumpay ng nakaraan. Isa rin itong paalala na ang soberanya at kalayaan ay dapat ipagtanggol hindi lamang laban sa mga dayuhang nais manghimasok, kundi pati laban sa kawalang-pakialam, pangakong napapako, at mga lider na nakakalimot kung sino ang dapat nilang pagsilbihan—ang sambayanang Pilipino.

Dirty Laundry III: Ang Huling Pasada ng Pag-ibig

May mga bagay talaga sa mundo na akala mo tapos na kapag natuyo na. Katulad nitong aking mga labada. 

Kapag natanggal mo na sa sampayan, akala mo okay na. Mission accomplished? Ready to wear na ulit ang mga brief mong butas, maluluwang ang garter at t-shirt mong kupas na ang print dahil sa sobrang brutal mong pagkukusot noong nakaraang gabi habang iniisip mo pa rin siya. 

Hindi doon nagtatapos ang laban. Pagkatapos ng kusot, banlaw, piga at sampay… darating ang tunay na kalbaryo.

Ang pagtitiklop at ang plantsahan. Dalawang gawaing tahimik pero kung minsan ay mapanakit.

Tahimik ang paligid habang isa-isa kong tinatanggal ang mga damit sa sampayan. Ramdam ko pa ang init ng araw sa tela habang pinapagpag ko ang aking mga damit. Parang ikaw noon. Mainit pa. Buhay pa. May pag-asa pa.

Pero gaya ng mga sinampay na naiwan buong maghapon sa ilalim ng araw… natuyo rin ang lahat.

Pati tayo.

Habang inaalis ko ang sipit ng damit, para akong unti-unting bumabaklas ng mga alaala. Mga alaalang lumipas na parang bahagi ng mga labadang tuyo na gusot at tuwid.  Heto yung T-shirt na suot ko nung una mo akong sinabihan ng “kumain ka na ba?” sa chat. Heto yung asul na karsunsilyong suot ko nung gabing iniwan mo akong naka-seen habang online ka naman sa ibang tao. Heto yung panyo na ginamit ko pampunas ng pawis noong hinintay kita nang dalawang oras sa may terminal habang ikaw pala’y may ka-date na iba.

Walang hiya. 

Bakit ba may memorya ang bawat telang suot ko kung saan naroon ka?

Habang nagtitiklop ako, doon ko na-realize na ang pag-ibig pala ay parang fitted bedsheet. Kahit anong tiklop mo, hinding-hindi magiging maayos. May isang parte talagang kukulubot at sasabog ang pasensya mo.

At habang pinipilit kong pantayin ang mga damit, pakiramdam ko’y inuunat ko rin ang gusot ng ating nakaraan. Pero gaya ng mga kupas na damit, kahit anong ayos mo, may bakas pa rin ng paggamit.

May marka pa rin ng sakit.

Itong mga tupi sa damit, parang emotional damage.

Permanente.

Tapos dumating na ang plantsahan. Lansiyak!

Coldplay - Viva La Vida

Ito na ata ang pinakadramatikong parte ng ekstensiyon ng paglalaba. Habang dumadausdos ang mainit na plantsa sa ibabaw ng damit, naiisip ko kung bakit sa relasyon, kailangan mo munang mapaso bago ka tumino.

Habang sumisingaw ang init mula sa tela, para akong siopao sa convenience store na naka-steam habang pilit kong kinakalimutan ang lahat.

Sabi nila, ang plantsa raw ang nag-aalis ng lukot. Eh, bakit ikaw? Bakit hanggang ngayon, lukot pa rin ang buhay ko?

Bawat diin ko ng plantsa ay parang pagsasabi sa sarili ko ng:

“Ayos ka lang.”

“Kaya mo ’yan.”

“Hindi siya kawalan.”

May isang sandali pa nga na napaso ko ang daliri ko sa plantsa. Napasigaw ako. At doon ko naalala…

Mas masakit ka pa rin.

Pero kahit ganon, tinuloy ko pa rin ang pagtitiklop. Isa-isa. Dahan-dahan. Dahil ganoon naman talaga siguro ang buhay matapos ang isang failed love story.

Hindi mo puwedeng itapon agad lahat. May mga alaalang kailangan mo munang tupiin nang maayos bago mo maitabi. May mga sakit na kailangan mo munang plantsahin bago mawala ang gusot. May mga alaalang kahit hindi mo gustong alalahanin ay bigla na lang bumabalik kapag tahimik na ang kapaligiran. 

At may mga taong kahit anong laba, kuskos at piga sa puso mo…

may mantsa pa ring maiiwan.

Natapos din ako sa wakas.

Nakasalansan na nang maayos ang mga damit ko. Nakasarado na ang kabinet.  Tahimik na ulit ang bahay. Wala nang tumutulo na gripo. Wala nang bula. Wala nang sampay na sumasayaw sa hangin.

At sa unang pagkakataon matapos ang mahabang gabi ng pagkukusot, pagbanlaw, pagpiga, pagsampay, pagtitiklop at pagplantsa…

naisip ko rin sa wakas na baka tama na.

Baka hindi lahat ng iniwan ay kailangang habulin. May mga damit na kapag sobra nang luma, kailangan mo nang ipamigay? itapon? 

At may mga taong kahit anong laba mo ng pagmamahal…

ay hinding-hindi na muling puputi.

Suko na. 

Tama na. 

“WHEN YOU PLAY THE GAME OF THRONES"— Ang Senado ng Pilipinas sa Panahon ng Power Struggles

 

Sa mundo ng Game of Thrones, hindi sapat ang pagiging matino, matalino, o maingay. Ang tunay na laban ay nasa likod ng mga mesa, bulungan, alyansa, at pagtataksil. At minsan, habang pinapanood mo ang nangyayaring sarswela sa Senado ng Pilipinas ngayon, mapapatanong ka:

Parang Westeros na ba ang Pilipinas?

Sa gitna ng isyu kay Ronald "Bato" dela Rosa, sa impeachment case ni Sara Duterte, at sa biglaang pag-angat ni Alan Peter Cayetano bilang Senate President, tila mas bagay minsan ang quotes ni Cersei, Tyrion, o Littlefinger kaysa sa official Senate press releases. Kaya ito ang ilan sa mga quotes na galing sa paborito nating Game of Thrones at susubukan nating i-connect sa mga kaguluhan at issues sa Pilipinas. 

“When you play the game of thrones, you win, or you die.” — Cersei Lannister

Ganito marahil ang pinaka-akmang quote sa kasalukuyang political climate. Sa totoong buhay, walang dragons. Pero may have political survival. Habang umiinit ang impeachment proceedings laban kay Sara Duterte at hinahati nito ang Senado, nagkaroon din ng dramatic leadership shift kung saan naging Senate President si Alan Peter Cayetano. Nagkaroon ng kanya-kanyang alyansa ang mga senador at nagtagumpay ang isang grupo na mapatalsik sa kanyang upuan ang dating Senate President na si Tito Sotto. Plano na nga ba ito at paghahanda ng majority group para ibasura ang impeachment case ng kasalukuyang Bise Presidente? They tried the Senate coup, and they succeeded in seizing the power back to the side of senators na panig kay Sara Duterte. 

Tandaan natin na hindi ito simpleng “change leadership” lang. Isa itong paalala na sa pulitika, walang permanenteng kaibigan — permanenteng interes lang.

Sa Game of Thrones, ang trono ay hindi basta inuupuan. Inaagaw ito. Pinagpaplanuhan ito. Pinoprotektahan ito.

At sa Senado, parang ganoon din.

“Chaos isn’t a pit. Chaos is a ladder.” — Petyr Baelish

Sa bawat krisis sa gobyerno, may mga politikong bumabagsak… pero may mga umaakyat, may kapangyarihan na pinag-aagawan na parang tug-of-war. 

Habang lumalala ang issue tungkol sa ICC warrant laban kay Bato dela Rosa, may mga kampo na lalong tumitibay, may mga alyansang nagbabago, at may mga personalidad na muling nagiging sentro ng kapangyarihan.

Parang sinabi ni Littlefinger:

"Hindi problema ang kaguluhan. Opportunity to."

Sa Pilipinas, ang political chaos ay parang hagdan. Kung sino ang marunong umakyat habang nagkakagulo ang lahat — siya ang mananatili sa taas.

“Power resides where men believe it resides.” — Varys

Ito ang pinakamapait na katotohanan sa politika. Ang kapangyarihan ay hindi lang nasa posisyon. Nasa paniniwala ng tao.

Kaya kahit may impeachment, kahit may warrant, kahit may batikos — kung may sapat na suporta, narrative, at loyalists, nananatiling makapangyarihan ang isang pulitiko. Pilit na tinutuwid ang halos halatang baluktot na pagkakamali.  Ito ang dahilan kung bakit hati ang sambayanan:

* May naniniwalang political persecution ang lahat,

* May naniniwalang accountable ito.

Sa huli, ang tunay na laban ay hindi lang legal; laban ito ng perception.

“The North remembers.” — House Stark

Sa Pilipinas, mahaba ang memorya ng publiko… pero minsan maikli rin, minsan naman kahit na alam nilang tama ang nasa kabilang panig ay pilit na kumakampi sa alam naman nilang mali. 

* May mga hindi nakakalimot sa war on drugs.

* May mga hindi nakakalimot sa corruption allegations.

* May mga hindi nakakalimot sa mga namatay.

* At may mga hindi rin nakakalimot sa tingin nilang “ginawang kabutihan” ng mga dating administrasyon.

Kaya kung may hearing, bawat privilege speech, bawat Senate vote —hindi lang ito tungkol sa present.

Ito ay digmaan ng mga alaala. Patutsadahan ng mga nagawang mali katulad ng pagpatay, malakas na ebidensiya ng korapsiyon vs.  katarungan daw sa mga napatay na drug addict at ang pag-aakusa sa VP ay isa lamang political persecution. Ganito ang hidwaan ng tao araw-araw sa lahat ng social media platforms. Sino nga ba talaga ang tama? At sino nga ba talaga ang may pagkakamali?

Razorback - "Wakasan"

Ben & Ben x SB 19 - "Kapangyarihan"

“A lion does not concern himself with the opinion of sheep.” — Tywin Lannister

Ito marahil ang dahilan kung bakit maraming pulitiko na tila hindi na natitinag sa social media outrage.

Sa Game of Thrones, ang makapangyarihan ay hindi agad sumusuko sa ingay ng bayan.

At sa Pilipinas, habang nagbabangayan ang magkabilang panig online, tuloy pa rin ang negotiations sa loob ng kapitolyo. Tuloy pa rin ang alliances. Tuloy pa rin ang positioning para sa darating na halalan ng 2028.

Sa pulitika, minsan ang totoong laban ay hindi nasa kamera — nasa likod ng saradong pinto.

“The things I do for love.” — Jaime Lannister

Sa Game of Thrones, madalas gamitin ang loyalty bilang dahilan para gawin ang mga bagay na alam mong mali, delikado, o laban sa batas. Hindi dahil tama — kundi dahil “kaalyado mo.”

Parang ganito ang naging dating ng issue kay Robin Padilla at sa umano’y pagtulong niya kay Bato dela Rosa na makaalis sa Senado habang may umiinit na usapin tungkol sa ICC warrant. Ayon sa ilang ulat, sinabi ni Robin na “nakisabay lang” si Bato sa kanyang sasakyan palabas ng Senado, at itinanggi niyang tinulungan niya itong “tumakas.”

Pero sa mata ng publiko, hindi lang ito simpleng “ride home.” Sa politika, perception is power. At dito pumapasok ang isang malupit na katotohanan ng Game of Thrones:

“When loyalty becomes blind, justice becomes negotiable.”

Hindi ito official GOT quote — pero parang bagay na bagay sa nangyayari.

Sa Westeros, maraming karakter ang gumawa ng questionable actions dahil sa utang na loob, pamilya, o political alliance. Si Jaime para kay Cersei. Si The Hound para sa hari. Si Varys para sa “realm.”

At sa Senado ng Pilipinas, mukhang umiiral din ang parehong kultura:

"Protect your allies first, answer questions later."

“A good act does not wash out the bad, nor a bad act the good.” — Stannis Baratheon

Ito rin ang isa sa pinakamabigat na aral sa GOT. Kahit hindi sa Senado nangyayari ’yan sa pang-araw-araw na buhay ng tao. Halimbawa, puwedeng may nagawang mabuti ang isang tao noon. Puwede may mga naniniwala pa rin sa kanyang intensyon. Pero hindi ibig sabihin noon na exempted na siya sa accountability.

Sa issue nina Robin at Bato, hati ang opinyon ng tao:

* May nagsasabing loyalty lang iyon,

* May nagsasabing obstruction of justice iyon.

At iyon ang problema kapag ang batas at politika ay nagsimulang mag-overlap; nagiging blurred ang linya ng “kaibigan” at “pananagutan.”

“Every hurt is a lesson, and every lesson makes you better.” — Syrio Forel

Ito marahil ang pinakaakmang Game of Thrones quote para sa naging drama ni Pia Cayetano matapos niyang sabihing tila walang nangumusta mula sa ilang kapwa senador habang nagkakagulo at may putukan sa Senado. Kalaunan, may mga senador mula sa minority bloc na nagsabing nag-message naman sila sa group chats at nangumusta sila noong insidente. 

Sa Westeros, hindi lang espada ang ginagamit para lumaban — emosyon din.

At sa Senado ng Pilipinas, minsan mas malakas pa ang drama kaysa sa debate.

Maraming netizen ang hindi kumagat sa drama ni Pia Cayetano dahil wala man lang daw itong luha at naturalmenteng sandamakmak na memes na naman ang kumalat sa araw na iyon. Naroon ang takot ng senadora, pero wala na nga sigurong nakakatawa sa pag-iyak-iyak niya kapag napatunayan na ang lahat ng ito, kasama ang putukan, ay scripted lang ng mga majority bloc senators para patakasin si Bato dela Rosa sa Senado. Sapagkat kung hindi siya makaalis ng Senado sa madaling-panahon ay tiyak na mapoposisahan at aarestuhin siya nang di-oras at makakapiling niya si Rodrigo Duterte sa The Hague na ngayon ay nililitis sa kasong Crimes Against Humanity. 

The common people pray for rain, healthy children, and a summer that never ends.” — Ser Jorah Mormont

Ito siguro ang pinakaangkop na Game of Thrones quote para sa mga Pilipinong araw-araw na nakatutok sa drama ng Senado — parang nanonood ng teleserye, debate show, at political chess match nang sabay-sabay. Ang iba, binitawan na ang panonood sa mga paborito nilang Korenovelas at lagi nang nakaabang sa bagong update na nangyayari sa mundo ng pulitika. Kagaya ng, "Maiimpeach na ba si Sara Duterte?", "Haharangin ba ang impeachment?",  "Mahuhuli na ba si Bato Dela Rosa at madala na kaya sa The Hague para litisin?", "Anong update sa reklamo ni Robin Padilla sa Ethics Committee sa pagsigaw ni Kiko Pangilinan?", "Planado nga ba ang kaguluhan at barilan noong May 13 sa Senado?". Maraming katanungan pa rin ang pumapaimbabaw at gustong magkaroon ng kasagutan ang taumbayan. Sapagkat sa kanilang mga damdamin ang bulong ay "nandito na tayo sa exciting part", lalo na kung ikaw yung matagal nang humihiling ng "Good Governance". Masusuplong na ba ang mga dapat masuplong? O patuloy pa rin silang maghahari-harian at patuloy na mangungulimbat ng ating mga salapi sa kaban ng bayan?

Habang naglalaban ang mga kampo nina Sara Duterte, Bato dela Rosa, Robin Padilla, at mga Cayetano, ang ordinaryong Pilipino nasa Facebook, TikTok, X, at YouTube:

* nag-aaway,

* nagde-debate,

* nagde-defend,

* nagka-cancel,

* at gumagawa ng kanya-kanyang bersyon ng “katotohanan.”

Parang Westeros din:

Hindi lang ang mga hari at senador ang may digmaan, pati ang mga tao sa lansangan.

“The wheel is turning.” — Daenerys Targaryen

Ito rin ang cycle ng pulitika sa Pilipinas.

* Ngayon sila ang magkakampi.

* Bukas magkakaaway.

* Ngayon sila ang minority.

* Bukas sila ang majority.

* Ngayon sila ang inuusig.

* Bukas sila ang makapangyarihan.

At habang umiikot ang “wheel” ng kapangyarihan, umiikot din ang emosyon ng sambayanan.

Kaya bawat hearing, impeachment issue, leadership change, o Senate drama, hindi na lang ito basta balita. Naging national fandom na ito.Ang mga tao ay mayroong sariling theories, heroes, at villains. Palitan ng maanghang na salita sa social media, kampihan, murahan at insultuhan. What have we become? Hindi naman dati ganito ang siste ng pulitika sa Pilipinas. Walang sumasamba sa pulitiko. Kapag mali ang pulitiko sa panahon noon, walang pros at cons; walang nagbubulag-bulagan; nagtataingang-kawali para ipagtanggol ang kamalian ng pulitikong iyon. Sa halip ay lahat tayo ay kaisa, pero ngayon lumalakas ang loob ng mga pulitiko dahil na rin sa suporta ng tao, kaya kapag gusto nilang gumawa ng masama ay hindi na sila nagdadalawang-isip dahil alam nilang kontrolado nila ang mga taong tagasuporta nila. 

Pero habang abala ang lahat sa panonood ng political Game of Thrones, may isang tanong na tahimik na bumabalik:

Habang naglalaban sila para sa trono… sino ang lumalaban para sa ordinaryong Pilipino?

Pinoy Names and Humor

 

Pagkasilang mo dito sa mundo, may dalawang bagay na hindi mo kontrolado:

- Kung gwapo ka ba sa mga baby pictures mo at..

- Kung anong pangalan ang trip ng magulang mo habang naka-confine sa ospital. 

At dito nagsisimula ang isa sa pinaka-underrated comedy genres sa Pilipinas: ANG MGA FILIPINO GIVEN NAMES.

1. Saan nga ba nagmula ang pangalan ng mga Pinoy?

Bago tayo naging bansang puno ng mga Princess Mae, Jhun Carlo, Babylyn, Jennifer at Buboy, dumaan muna ang Pilipinas sa mahabang history ng impluwensya mula sa iba’t ibang kultura. Kaya kung mapapansin mo, halo-halo talaga ang tunog ng mga pangalan natin. May Spanish, may American, may Chinese influence, may local native roots, at minsan may halong “favorite artista ng nanay mo noong buntis siya.”

2. Noong Sinaunang Panahon, maikli at maka-kalikasan pa ang mga pangalan

Bago dumating ang mga Kastila, simple pero malalalim ang mga pangalan ng mga ninuno natin. Kadalasan, inspired ang pangalan sa:

May mga pangalang tulad ng:

• Dayang
• Lakan
• Dula
• Dumakulem
• Magat
• Ligaya
• Amihan
• Hiraya

3. Dumating ang mga Kastila dito at naging "Maria", "Jose" at "Mariano" ang mga pangalan ng mga Pinoy. 

Noong sinakop tayo ng Spain nang mahigit 300 years, malaking pagbabago ang nangyari sa pangalan ng mga Pilipino. Dahil Katoliko ang mga Kastila, maraming Pilipino ang pinangalanan batay sa mga santo, biblical figures at religious titles. Kaya sobrang common ng mga pangalan na ito hanggang ngayon:

• Maria
• Jose
• Antonio
• Rosario
• Pilar
• Carmen
• Francisco
• Juan
• Diomedes
• Miguel

4. At dito rin nagsimula ang dalawang pangalan na nagsisimula sa Maria at Jose, katulad ng: 

• Maria Cristina
• Maria Josefa
• Maria Remedios
• Jose Mari
• Jose Miguel
• Jose Luis

5. Dumating ang mga Amerikano. Dito, naging sosyal ang English names.

Noong American period naman, pumasok ang English names at Hollywood influence. Kaya nagkaroon ng:

• John
• Robert
• Jack
• Michael
• Jennifer
• William
• Christine
• Grace
• Pamela

6. At dito rin nagsimula ang obsession nating mga Pinoy sa letrang H. Ang mga English names na sinasamahan ng letrang H kung saanman maisingit. Katulad ng: 

• Jhon
• Jheff
• Jhen
• Jhunifer
• Jhunel
• Mhae
• Jhoanna o kaya Johanna
• Mhabel

7. The rise of Pinoy creativity. 

Dito na pumasok ang tunay na Filipino naming culture. 

Mahilig kasi tayong:

• mag-combine ng pangalan,
• magdagdag ng unnecessary letters,
• gumawa ng unique spelling,
• At gawing “mas sosyal” ang ordinaryong pangalan.

Kaya nagkaroon ng:

• Maricris
• Jennilyn
• Jomarie
• Carljohn
• Rodeliza
• Jhonalyn
• Bhoyet
• Jhay-Ar
• Jhemerlyn

Parang bawat pangalan may sariling plot twist.

8. Influence of showbiz on pop culture. 

Yun bang kapag yun ang ipinangalan sa'yo ay instant sikat ka na rin. Hindi rin maikakaila na malaking factor ang TV, pelikula, at celebrities sa pangalan ng mga Pilipino.

Kapag sikat ang artista, siguradong may ipapangalang baby sa kanya.

Kaya noong iba’t ibang panahon, dumami ang:

• Sharon
• Vilma
• Jolina
• Claudine
• Rico
• Judy Ann
• Dingdong
• Alden
• Romnick
• Marian
• Manilyn

Goo Goo Dolls - "Name"

9. At siyempre, ang legendary "Lyn" era sa mga pangalan ng kababaihan. 

Parang dito mo talaga masasabi na Filipina ang isang tao kapag may pangalang may "lyn" sa hulihan. 

May panahon talaga sa Pilipinas na parang:

“Kapag walang ‘lyn,’ kulang ang pangalan.”

Kaya nagkaroon ng:

• Jocelyn
• Jennilyn
• Analyn
• Roselyn
• Cristylyn
• Marilyn
• Jhunelyn
• Rizalyn
• Pepalyn
• Babylyn
• Gwendolyn

10. Hindi  rin papahuli sa Pinoy ang mga pangalang paulit-ulit. 

Isa pa sa mga pinaka-Pinoy na naming traditions na halos exclusive yata sa atin ay ang mga pangalang inuulit. Hindi kumpleto ang isang barangay kung walang:

• Jun-Jun
• Mac-Mac
• Bong-Bong
• Ting-Ting
• Bing-Bing
• Mon-Mon
• Jo-Jo
• Len-Len
• Mae-Mae
• Yan-Yan
• Ken-Ken
• Kang-Kang
• Ling-Ling

At somehow… sobrang normal nito sa Pilipinas.

11. Tunog "older names pero mukhang bata" phenomenon. 

Sila naman yung mga nabigyan ng pangalanag maka-luma pero hindi bagay dahil nasa teenager stage pa lang ang ating mga kababaihan na may older names, like: 

• Fe
• Maria
• Linda
• Marites
• Mercy
• Belen
• Mathilda
• Gloria
• Nida
• Luz
• Nenita
• Lita
• Odette
• Erlinda

May male version din nito, like: 

• Javier
• Juan
• Lito
• Francisco
• Tony
• Agustin
• Arturo
• Crisanto
• Demetrio
• Gregorio
• Jose
• Jorge
• Ricardo
• Conrado

12. May mga pangalan din naman na random English words. Dito nagiging exciting sapagkat legit na may pangalang: 

• Blessing
• Sweet Peach
• Cherry Pie
• Happy
• Lovely
• Sunshine
• Girlie
• Hope Christian
• Mercy

And somehow all of these names are normal lang sa nakakarinig, walang nagrereact. 

13, Puwera na lang kung medyo out of this world na ang pangalang ibinigay sa mga anak. Yung sobrang unique na puwedeng mapangiti, maging talk of the town kapag narinig ang mga ganitong pangalan. May ilang totoong pangalan sa Pilipinas na naging viral dahil impossible silang maimbento ng normal na tao. Wag ka, totoong may mga ganitong pangalan:

• Spaghetti 88
• Macaroni 85
• Sincerely Yours 98
• Drink Water
• Lord Voldemort
• Princess Disney Love
• COVID Rose
• COVID Bryant
• Hypertext Markup Language

Yes, may pangalan talagang HTML, hindi ko lang alam kung web developer ba talaga ang tatay o favorite subject noong high school or college. 

14. The "JR." Culture

Sa Pilipinas, parang family heirloom ang pangalan.

Kapag tatay mo:

Roberto

Automatic may:

• Roberto Jr.

15. Meron di namang nicknames are completely different from the real name

Ito ang isa pang national talent natin.

Real name:

Maria Cristina Angela Dela Cruz

Nickname:

Bing

Real name:

Ferdinand

Nickname:

             Bong

Paano naging Bing? Paano naging Bong?

Walang nakakaalam.

Parang may secret council ng mga tiyahin na nagde-decide ng nicknames.

16. Bakit yung ibang magulang mahilig sa mahahabang pangalan?

Dahil gusto natin unique. Kaya minsan may batang:

John Mark Anthony Christian Gabriel Sebastian Dela Cruz III

Unang nagsulat sa exam:
ubos na oras.

17. May mga pangalan naman na pangmatanda na puwede ring pang-social class clues sa pangalan.

Hindi natin inaamin, pero meron talagang “tunog sosyal” at “tunog kanto.”

Tunog sosyal:

• Sebastian
• Isabella
• Javier
• Lucia
• Andres

Tunog Pinoy 90s:

• Jhunboy
• Bongbong
• Junemar
• Bhoyet
• Girlie Mae

Sa Pilipinas, ang pangalan ay hindi lang simpleng pangalan. Madalas, isa itong buong kuwento ng pamilya, halo-halong impluwensya ng kultura, at minsan resulta ng sobrang creative na pag-iisip ng mga magulang habang nasa ospital. Ang iba, galing sa family history; ang iba naman, inspired ng paboritong artista, singer, basketball player, o bida sa Mexican telenovela. Minsan naman, obvious na pinagsamang pangalan ng nanay at tatay, o kaya simpleng “trip lang” dahil maganda raw pakinggan. Kaya huwag ka nang magulat kung may makilala kang Jhun Jhun, Baby, Macmac, Princess Mae, o isang pangalan na may matinding “Bong Revilla action star” energy. At oo, kahit si HTML. Dahil sa Pilipinas, normal lang ang mga pangalang minsan nakakatawa, minsan confusing, pero sobrang memorable. At habang binabasa mo ito ngayon, malamang somewhere out there, may bagong panganak na batang malapit nang pangalanang:

Ping Guerrero at Pining Garcia.

Kwarentay-Singko (Part 1)

 

Hindi po tungkol sa baril ang susunod kong post. Sa tuwing may naririnig kasi tayong Espanyol na bilang at natapat sa "Kwarenta'y-singko" eh baka iniisip nila na tungkol sa baril ang ating isinusulat. Hindi po, hindi po tayo marunong magpaputok; marunong tayong magpaputok pero sa ibang bagay, oops! dirty mind. Marunong tayong magpaputok ng firecrackers, kayo talaga. At dahil diyan sa edad na ’yan, narito na naman tayo para ilaglag ang sarili sa post na ito. Ayos lang, kaunti lang naman ang talagang nakakakilala at sumusubaybay sa blog na ito, tsaka doon sa mga taong kilala ako sa totoong buhay, alam na nila ang ilan sa mga ikukuwento ko. 

Matalas pa rin naman talaga ang alaala at isa ’yan sa mga maipagmamalaki ko, kaya marami akong naisusulat dito sa Ubas na may cyanide. Naaalala ko yung mga events sa buhay ko na tumatak sa akin. Kaya samahan niyo ako sa post na ito at tayo'y magkukuwento mula noong kabataan ko. 

AGE 1

May picture ako ng 1st bday ko na nasa loob ng isang maliit na space ng aparador na regalo ni Tatay kay Nanay. Yung aparador na yun ay napakatagal na. Mula sa San Andres Bukid, Manila, ay dinala iyon hanggang sa paglipat namin sa Parañaque hanggang dito sa Imus, Cavite. Old style na aparador, siguro that was a gift from the 70s ni erpats kay nanay. Gamit pa ang lumang kamera, ang kuha sa akin at ang malupit doon ay it was printed on wood na hanggang ngayon ay nasa aming mga baul. Yung aparador last two years lang bago namin ipinasira. Hanggang nawala sa amin si Nanay noong 2024 ay talagang hindi niya muna pinadispatcha dahil sobrang sentimental din ang aking nanay, lalo na at regalo iyon ng aking tatay. 

AGE 5

Nakuwento na lang sa akin na napakaiyakin ko raw simula nang pumasok ako sa kindergarten.Gusto ko raw na lagi kong katabi si Nanay o si Tita kahit sa loob ng classroom dahil kapag umalis daw sila sa aking tabi ay aatungal ako sa iyak. I still remember the Magnolia Chocolait ay yung amoy ng kulob ng aking placemat sa loob ng lunch box. During my bike rides, binisita ko yung Kindergarten school ko, and I really felt the nostalgia, and I shed a tear.

AGE 6

Patuloy ang iyakan kahit nasa Preparatory level na ako sa St.Anthony School. My first teacher is Mrs. Wilma Baile. Ito yung mga time na hatid-sundo ako ni Nanay sa school, yung time na tatambay siya sa school with her friends na mga magulang din para sa mahabang kuwentuhan habang inaantay ang dismissal. Dito rin unang nakapag-uwi si Nanay ng mga brochure niya sa Tupperware. Siyempre, may ibang nanay na hindi lang marites ang inaatupag kundi may business din. 

AGE 7

Grade 1 with Mr Ong. Pero ang hindi ko makakalimutan ay si Michael Ramirez, na classmate kong pinahamak ako dahil napagbintangan ako na ang nagtapon ng kinusot na papel sa harap habang nagsusulat sa blackboard ng lesson namin si Mr. Ong. Aba'y ako ang itinuro kahit hindi ko naman ginawa. Ang ending, pinalahad ang palad ko, sabay palo ng kahoy ng ruler sa palad. Eh kakaahon ko lang galing sa iyakan ng Kinder at Prep. Parang bumabalik tuloy yung agony ng pagiging iyakin ko, lalo na't napagbintangan ka lang, napalo ka pa, tawanan pa ng mga classmates mo. Like, kingina niyo, no!

AGE 8

Dito na nauso ang haircut na 3x4 gupit binata. Ang paboritong barbero, si Mang Insiong, sa kanyang pinakamaliit na barberya na parang single restroom lang ng Shell Gas Station. Pero kahit maliit, tadtad ’yon ng kalendaryo at poster na mga bold ng Japanese girl at kung sino-sinong babae. Panghakot ’yon ni Mang Insiong sa mga kalalakihan para magpagupit sa kanya. Ang hairstyle ng gupit ko ay mala-Alvin Patrimonio, may bangs, mukhang bunot sabay 3x4. 

AGE 9

Advise ko si Mrs. Sakay at ang subject na hawak niya ay Science. Dito ko natutunan ang uri ng ulap, cirrus, nimbus, stratus at cumulus. Ang precipitation at kung paano nabubuo ang ulan. How an organism changes, including plant life cycles (seeds to flowers) and animal life cycles (metamorphosis, eggs to adults. Mas siyentiko ang life ko sa edad ko na ito. 

AGE 10

From siyensiya to tuli. Yes, ganap na kong binatilyo. Puwede nang makabuntis, sabi nila. Oh, ’wag ka, ang nagtuli sa akin ay may patnubay at gabay, sponsorship ng doktor na tatay ni Miss Sunshine Dizon. Ito na siguro yung sosyal na nangyari noong kabataan ko. Haist, salamat naman. Hindi ako tinuli; depukpok lang ang gamit. Buti hindi sa albularyo, dahil sa ospital ako dinala, pero sobrang hiya ko kasi di ba lalo na may mga nurse na magaganda na nag-a-assist. Nahiya tuloy ako sa pututoy ko, pero ang ending, bading yung nagtuli sa akin. 

AGE 11

Tumitigas na. Yes, tumitigas na yung yelo na inilagay ko sa freezer dahil first time naming magkaroon ng sariling refrigerator at makakainom na kami ng malamig na tubig para hindi na ako utusan kada tanghali na bumili ng yelo sa tindahan ni Aling Meding. 

AGE 12

Nakagraduate ng elementary sa St. Anthony School. Kung brown ang cocky pants at shorts ko nung elementary magtratransform na ito to black. 

AGE 13

Teenager years. Una kong nakita si ultimate crush na hindi man lang nakausap hanggang sa mag-graduate ng 4th year. Bagay nga daw talaga sa akin yung kanta ng Eraserheads, yung "Torpedo". Sagana sa tsokolate ang erpat na padala niya galing sa Saudi. Minsan, namimigay pa sa mga classmates. 

AGE 14

Rakrakan years. Nahilig ako sa musika ng mga bandang Pinoy at foreigner. Dating 89 DMZ guy na nag-shift sa NU 107 Home of New Rock. Mga panahon ng Nirvana. Smells Like Teen Spirit, Metallica's Sweet Child at Roots Bloody Roots ng Sepultura. Nauso rin ang performance sa school ng mga Battle of the Bands. Frustrated, nakakahiya kasi di naman ako marunong humawak ng mga instrumento, pero hardcore listener ako ng rock. Song hits, dito kanta doon, antay ng countdown sa NU, headbang doon. Pero kahit na ganyan, I'm proud dahil hindi ako natuto magbisyo. 

AGE 15 AND 16

I may say athletic years! First time kong maglaro ng basketball. Sa basketball court nila, si Karlo Teves ang unang nakahawak ng bola at nakapaglaro sa totoong ring ng basketball. Binili ako ng bola ni erpats pero wala naman kaming ring. Isang Sabado, dinala ko yung bola ko sa school grounds. Walang pasok ang mga estudyante at solong-solo ko sana ang basketball sa quadrangle, pero binawalan ako ng security guard dahil bawal daw. Tanda ko pa si Mang Jess, ang aming security guard na sobrang sipag. Hindi ko naman alam na bawal, kaya medyo disappointed ako. 

But I still remember a game, it was a mini-tournament na sinalihan kong Basketball club where I scored 8 fucking straight points via fastbreak. Shit, that was a Milo moment, yung para bang nagpapanting yung tenga mo sa theme song ng Milo, "great thing starts from a small beginning.", eh walang-hiya, I'm on fire, a lay-up, a jumper, and a lay-up again tapos ba naman biglang buhos lang ng ulan out of nowhere na parang RKO ni Randy Orton. Walang araw pero alam kong maliwanag pa, eh superstar moment na sana para talunin yung koponan ni Shojie Dagohoy na Arkansas. 

Masaya rin yung Intrams, kahit hindi exposed yung mga katulad naming hindi varsity, eh nakakapagmalas kami ng angking talento sa Intrams at siyempre hindi mawawala ang magpasikat. 

Sa basketball din ako kinilig nang medyo lite nung nagkaroon ng fast break pagkatanggap ko ng bola, out of my sight, may tinamaan pala akong 3rd-year high school student na babae na tumatawid sa court. Natumba siya eh, ako din, pero nilapitan ko siya and I held her hand na para bang nag-slow mo ang paligid namin simula nung inabot ko ang palad niya. Kulang na lang talaga background song eh, "Sa iyong ngiti, ako'y nahuhumaling". Para talagang MTV ang tagpo, eh, dahil naghiyawan yung mga nakatingin sa amin dahil medyo matagal-tagal yung pagkaholding hands ko sa kanya habang tinatanong siya kung okay lang ba siya. Nung nakita ko yung mukha ni girl, shet, friend ni Katrina Santos, a.k.a. Katya, yes, yung artista na nasa likod lang dati ng Funny Komiks pero naging bold star. Ang ganda ni girlie at nakikita ko na rin siya noon sa school. Petite, maputi, angelic looks. Syet, hindi ko makakalimutan yung scene na yun hahahaha! 

At 16, naranasan ko na mag-commute—ang totoong buhay bilang commuter. 4th year high school kami lumipat ng bahay sa Parañaque at ang bawat biyahe ay hassle. Kung dati nilalakad lang ang school mula sa bahay, ngayon, nag-LRT na ako araw-araw; sasakay ng dalawang jeep papunta at pauwi. Gagawa ng assignments pauwi. Gabi na makakatulog, tapos kinabukasan maglalaan ka ng oras sa biyahe, kaya maaga rin ang gising mo. 4AM pa lang, gising na kami ni Ermats at kapatid ko. 

AGE 17

Unang taon sa kolehiyo na medyo may frustrations dahil hindi ako pinayagang mag-aral sa Maynila. Naguguluhan pa rin naman ako noon kung anong kukunin kong kurso. Ang siste, nauwi ako sa isang kolehiyo sa Bacoor na tapat ng isang mall. Kahit hindi sigurado sa kursong pinili, sinubukan kong tanggapin ang kursong Bachelor of Science in Computer Science. Medyo may culture shock dahil first time kong magkaroon ng mga classmate na babae. Buong elementary and high school ko kasi magkahiwalay ang classroom ng lalaki at ng babae. Kung mahiyain na ako, mas lalo pa akong naging mahiyain. Sobrang kabado sa mga reporting lalo na't may mga nakatingin na tsiks,

AGE 18 AND 19

Tuloy ang young athletic years. Kahit nakatira na sa Cavite, pumupunta pa rin ako sa Parañaque para sa liga ng basketball na aking sinalihan. Aalis ako ng hapon at uuwi ako kinaumagahan dahil nakikitulog ako kay tita ko. Mahal ko talaga ang sport na ito at dito kasi ako sa Parañaque mas nahasang maglaro at narito rin ang aking mga kaibigan.

AGE 20

Napalipat ako ng school from Bacoor to National College of Science and Technology sa Dasmarinas, Cavite. Dito nagkandaleche leche ang pasok at schedules ko dahil naging irregular student ako at mas maraming subjects ang hindi na-credit kaya sumobra ng isang taon bago ako naka-graduate ng BS Computer Science Major in Copy Paste and Master in Editing. Iyan ang tawag sa course namin noong araw. Kung mangopya ng sagot sa katabi, para ka na rin nagko-copy-paste sa test paper, at kung mga assignments naman, iibahin lang ng kaunti ang sagot ng nagpahiram ng assignment, kaya major in editing. 

AGE 21

Dito ata sa edad na ito nabahiran ng kauna-unahang alak ang aking sistema. First time kong maimpluwensiyahan ng after-class na inom. Ayaw ko talaga ng lasa ng alak; ang gusto ko lang talaga ay ang kuwentuhan, lalo na at kapag nalalasing na ang mga kasama. Yung tipong mag-e-English na, maglalabas ng dinaramdam sa nililigawan o ka-relasyon, mga tsismis sa ibang classmate, sa professor at kung anu-ano pa. Kaya ayaw kong tinatamaan ng espiritu ng alak para marinig at maunawaan ko mismo ang tsika ng kuwentong lasing. 

Sa edad din na ito, naranasan kong nakauwi na pala ako na hindi ko alam dahil sa kalasingan. Ganun pala ang pakiramdam nun: makakatulog ka muna magdamag, pagkatapos ay suka ka nang suka na parang buntis kinaumagahan at masakit ang ulo dahil sa amats. First time na nabuking sa bahay na umiinom na pala ako ng alak hahaha. May nagkuwento rin sa akin na inihatid ako sa sakayan ng tricycle pauwi at doon sa jeep na sinakyan pauwi, eh muntikan ko na raw masukahan yung jeepney driver. 

AGE 22

Graduate na ng kolehiyo. Ito ang hirap ng pakikipagsapalaran kapag sumobra sa isang taon bago ka nakagraduate sa kolehiyo, kaya medyo nahirapan akong maghanap bago ako nag-work sa isang Korean school na maging computer technician. Later on, nakapag-decide ako na gamitin na lang ang mga natutunan ko noong nag-aaral pa ako, kaya naging isang college instructor ako sa college. Pitong taon din akong nagturo ng computer learning at programming language. Kahit siguro kaunti lang yung achievements ko sa buhay, eh marami naman akong napagraduate na estudyante at yung iba ngayon, maayos ang pamumuhay. 

Oh, hanggang dito na lang muna ang paglalaglag ng sariling kuwento at paghalungkat ng baul ng nostalgia. 😄 Kung interesado ka pa, kaunting hintay lang para sa Part 2—baka kapag sinipag, ginanahan, at hindi tinamad ang may-akda, may kasunod pa ulit.

Pinoy Phrase: Lutong Makaw

Isa rin siguro ito sa mga pinaka-colorful na bagay tungkol sa kulturang Pilipino — ang bilis nating gumawa ng mga bagong salita at expressions. Sa Pilipinas, hindi kailangan ng dictionary para sumikat ang isang phrase. Kailangan lang madalas marinig, nakakatawa, relatable, at kayang ipang-asar o ipambiruan sa tropa. Kaya nga mayroon tayong mga katagang tulad ng “Lutong Makaw,” “Awit,” “Petmalu,” “Edi wow,” “Charot,” “Gigil,” “Werpa,” at “Lodi.” Ang nakakatuwa pa rito, kahit minsan walang exact English translation ang mga salitang ito, gets agad ng kapwa Pinoy ang ibig sabihin dahil bahagi na sila ng ating humor, araw-araw na usapan, at makulay na kultura. Instantly connected talaga ang bawat Pilipino basta sa kalokohan. Through the years, tayo nakakaimbento ng mga bagong salita either pure Tagalog o may halong Ingles o Bisaya, diyan magaling ang mga Pilipino. Baka nga makagawa na tayo ng isang libro sa mga salitang naipon, nabigyang-kahulugan at naimbento ng bawat Pilipino. 

Ngayon, pag-usapan natin yung salitang "Lutong-Makaw". Tuwing kailan ginagamit? Saan nagsimula? At ano ang kahulugan ng Pinoy phrase na ito?

Sa Pilipinas, hindi lang pagkain ang may “luto.”

Pati laban sa basketball, singing contest, raffle draw, beauty pageant, election, at minsan kahit barangay basketball finals — puwedeng magkaroon ng “lutong.”

At kapag narinig mo ang linyang:

“Ay naku, lutong Makaw ‘yan!”

Alam mong may naaamoy na namang kalokohan ang mga Pinoy.

Ang “Lutong Makaw” ay isang Filipino slang o expression na ginagamit kapag ang isang resulta ay mukhang dinaya, scripted, o may bias. Karaniwan itong sinasabi kapag tila may favoritism, may “under the table” na nangyari, may koneksyon ang nanalo, o parang napagdesisyunan na ang kalalabasan bago pa man magsimula ang laban, contest, o anumang kompetisyon. Sa simpleng salita, ito ang paboritong expression ng mga Pinoy kapag pakiramdam nila ay hindi naging patas ang resulta.

Sa madaling salita:

“Hindi patas ang laban.”

Kapag may contestant na sintunado pero nanalo?

“Sus luto”

Kapag may obvious foul pero walang tawag ang referee?

“Lutong Makaw ref, masyadong halata!”

Kapag hindi pumasok sa Top 5 ang Miss Philippines sa Miss Universe?

"Cooking show naman, mas maganda pa yung sagot sa Q&A ng Pilipinas kaysa sa Colombia!"

Pero saan nga ba nagmula ang salitang Lutong Makaw?

Ang “Makaw” ay tumutukoy sa Macau — ang kilalang gambling capital ng Asya.

Noong dekada 70 hanggang 90s, naging popular sa mga Pinoy ang ideya na kapag may “dayaan” o “fixed” na laro, ikinukumpara ito sa gambling at rigged betting culture na iniuugnay noon sa Macau. Dahil dito, nabuo ang expression na:

“Lutong Macau” o “Lutong Makaw.”

Ang salitang “lutong” naman ay parang metaphor ng “niluto na” o “napagplanuhan na.” Parang ulam na matagal nang nakasalang bago pa ihain. Kaya kapag sinabi mong “lutong Makaw,” ibig sabihin:

“Parang niluto na ang resulta bago pa magsimula.”

Classic Pinoy humor — ginawang pagkain ang corruption. 

Bakit nga ba “Makaw” at hindi “Macau”? Simple lang — dahil Pinoy tayo. Mahilig tayong gawing mas local-sounding at mas madaling bigkasin ang mga foreign words hanggang maging natural na parte ng pang-araw-araw nating usapan. Tulad ng “computer shop” na minsang nagiging “kompyuteran,” o “basketball court” na simpleng “korte” na lang, ang “Macau” ay naging “Makaw” sa bibig ng mga Pilipino. Mas madaling sambitin, mas catchy pakinggan, at mas bagay isigaw habang gigil na gigil ka sa harap ng TV kapag feeling mo ay may dayaang nangyari sa laro o contest.

Pero kung titingnan natin, bad trait nga ba ito ng mga Pinoy? Hindi nga ba hirap tumanggap ng pagkatalo ang mga Pinoy? Siguro isa rin ito sa mga dahilan kung bakit madalas gamitin ang “Lutong Makaw” sa sports, lalo na noon sa mga laban ni Manny Pacquiao at tuwing naglalaro ang Gilas Pilipinas sa basketball. Kapag dikit ang laban at natalo tayo dahil sa questionable referee calls, foul na hindi tinawag, o desisyong hindi pabor sa atin, automatic ang sambit ng marami: “Cooking show!” o “Lutong Makaw!” Para bang parte na ito ng pagiging sports fan sa Pilipinas. Ngunit tanong din ng ilan: emosyon lang ba ito ng mga fans, o talagang medyo “ampalaya” lang tayong mga Pinoy kapag natatalo? Marahil ang kombinasyon ng dalawa. Dahil passionate tayong sumuporta, mas dama natin ang sakit ng pagkatalo, lalo na kapag ipinaglalaban natin ang pride ng bansa. At bilang mga Pilipino na mahilig sa drama, humor, at commentary, minsan ginagawa nating biro, meme, o expression ang frustration kaysa kimkimin na lang nang tahimik.

Isa sa mga talent nating mga Pilipino ay ang kakayahang gawing katawa-tawa o nakakaaliw ang frustration. Imbes na gawing full dramatic confrontation ang isang sitwasyon, kadalasan ay ginagawa natin itong expression, meme, o biro na madaling maka-relate ang iba. Kaya ang “Lutong Makaw” ay hindi lang simpleng slang o casual na salita; bahagi na rin ito ng humor, sarcasm, at pagiging mapagmasid ng mga Pinoy sa mga pangyayari sa paligid nila. Ito rin ‘yung klase ng phrase na kapag narinig mo kahit saan mang parte ng mundo, alam mong Pilipino ang nagsasalita dahil very Pinoy ang dating, humor, at paggamit nito.

Ginagamit pa rin ba hanggang ngayon ang “Lutong Makaw”? Oo naman. Hanggang ngayon, buhay na buhay pa rin ang phrase na ito, lalo na sa mga sports, reality shows, pageants, politics, online games, at kahit sa mga simpleng office raffle minsan. Sa dami ng sitwasyong puwedeng paggamitan, parang hindi na ito nawawala sa vocabulary ng mga Pinoy. Actually, kapag may nanalong kamag-anak ng organizer, automatic na may isang tito o tiya na magbubulungan o magsasabi ng “Alam na this… lutong Makaw.”

Sa bansang mahilig sa videoke, basketball, beauty pageants, at tsismisan — natural lang na magkaroon tayo ng sariling term para sa mga laban na parang “naplantsa na.”

At aminin natin…

Kahit ilang dekada na ang lumipas, buhay na buhay pa rin ang espiritu ng:

“Uy parang lutong Makaw ah…”