The 90s Pickleball feat. "The Bonbon Racket"

 

May isang kakaibang nostalgia sa tunog ng “tak!”, “tak!”, “tak!” ng isang plastic racket na tumatama sa shuttlecock. Hindi iyon badminton. Walang court na may painted lines, walang referee, walang scorekeeper, at lalong walang kailangang mamahaling sports shoes. Minsan, ang kailangan lang ay dalawang Bonbon Racket, isang shuttlecock, at dalawang batang bored na naghihintay ng kasama. At kapag wala pa ang kalaro? Simple lang—“Hoy! Labas, mga hampaslupa, maglalaro tayo!” Ganyan ang 90s. At habang ang mga bata ngayon ay nakikita nating may mga paddle sa kamay at naglalaro ng pickleball, bigla kong naisip—teka lang, parang may déjà vu. Dahil bago naging familiar sa atin ang solid paddle, plastic ball na may butas, court markings at ang salitang “kitchen,” may sarili na tayong version ng paddle-and-shuttlecock fun noong 1990s. At isa sa mga bida noon? Ang Bonbon Racket.

Tingnan mo lang ang lumang Bonbon Racket at para bang may biglang bumukas na kahon ng childhood memories. Makulay, plastic, medyo maliit, at may mga design na talagang pang-90s kid. Sa racket na nasa larawan, makikita ang “Sports Land” branding at ang malaking “Bonbon Racket” na nakalagay sa harap. May iba't ibang kulay din ang ganitong klase ng racket—may blue, green, pink at iba pa. Pero ang pinaka-importanteng kasama nito ay siyempre ang shuttlecock. Hindi kailangan ng tennis ball, hindi kailangan ng expensive pickleball equipment. Birdie lang, racket, at laro na. At kapag hawak mo na ang Bonbon Racket, automatic athlete ka na sa kalsada. Hindi man tayo kasali sa Olympics, basta kaya mong patamaan ang shuttlecock at hindi tumama sa mukha mo, pasado ka na.

Napakasarap maglaro sa kalye niyo. Ingat ka nga lang sa paghampas; baka kasi may dumadaang mga manang at masalo mo ng racket sa mukha imbes na shuttlecock. This game really brings nostalgia, especially the sound I mentioned from the start of the blog. Yung init ng pababang araw, yung hangin sa labas, yung mga kalaro niyo nakaupo sa gilid ng kalye habang sila ang nag-iiskor at yung mga next na players na gustong maglaro. That environment was so special to me because it brings back memories from when I was a little kid: walang problema, walang pakialam sa oras, at higit sa lahat, walang karamdaman.

Ang maganda sa Bonbon Racket noong araw ay wala naman tayong masyadong iniisip na official rules. Hindi tayo nagbabasa ng rulebook, hindi tayo naghahanap ng YouTube tutorial, at hindi natin kailangang malaman kung ilang inches ang court. Kung marunong kang humampas at marunong kang tumakbo para habulin ang shuttlecock, puwede ka nang sumali. Karaniwang dalawang bata ang maglalaro at magpapalitan ng palo sa shuttlecock. Palo, lipad, salo o palo ulit, at kapag nahulog, bahala na kung paano ninyo pagdedesisyunan kung sino ang talo. Kung may bakod, pader, lubid o kahit imaginary line sa pagitan ninyo, puwedeng iyon na ang maging boundary. Kung may available na net, mas maganda. Pero kung wala, walang problema. Minsan ang kalsada mismo ang court, minsan sa garahe, minsan sa bakuran, at minsan sa harap ng bahay ng kapitbahay na sana ay hindi pa nagrereklamo.

At siyempre, may isa pang napakalaking advantage ang Bonbon Racket noong 90s—hindi mo kailangang problemahin ang outfit mo! Hindi mo kailangang mag-isip kung bagay ba ang suot mong panglaro, kung breathable ba ang tela, kung may moisture-wicking technology ba, o kung may sapat na stretch para sa mabilisang paggalaw. Tamang pambahay lang, ayos na! Lumang T-shirt, pambahay na shorts, jogging pants, sandalyas o tsinelas—game na! Kung galing ka sa hapag-kainan at sinabi ng tropa mo, “Laro tayo!”, hindi mo na kailangang magpalit. Hawakan mo lang ang Bonbon Racket at lumabas ng bahay. Kung medyo gusot ang damit mo, walang problema. Kung may mantsa ng bagoong sa T-shirt, walang problema. Kung naka-pambahay kang shorts na parang pang-tulog, mas lalong walang problema! 😂

Samantalang ngayon, kapag nakikita mo ang mga naglalaro ng pickleball, lalo na sa mga organized games at recreational clubs, parang may sarili nang court fashion department. Hindi naman required na naka-uniform ang ordinaryong player, pero common ang athletic tops, performance shirts, shorts, at para sa mga babae, skorts, athletic skirts, leggings, o pickleball/tennis-style dresses. May mga women's pickleball outfits pa nga na may built-in o kasamang compression shorts para mas komportable sa paggalaw. May mga tank top at pleated skirts, athletic shorts, at moisture-wicking tops na partikular ding ibinebenta para sa pickleball.

At dito talaga makikita ang difference ng dalawang panahon. Noong Bonbon Racket days, ang fashion rule ay: “Kung ano ang suot mo ngayon, iyon na!” Samantalang sa modern pickleball, mas binibigyang-pansin na ang comfort, breathability, flexibility, at court movement. Para sa babae, halimbawa, very common ang combination na sleeveless o short-sleeved athletic top + skort, o kaya ay pickleball/tennis dress na may shorts underneath. May mga players din na naka-athletic shorts o leggings depende sa preference at weather.

Pero isipin mo kung nagdala tayo ng modern pickleball fashion noong 1990s. Imagine mo ang batang naka-performance tank top, pleated skort, visor, specialized court shoes at moisture-wicking socks, tapos lalabas sa kalsada para makipaglaro ng Bonbon Racket sa kapitbahay. Siguradong titingnan siya ng ibang bata at sasabihin, “Ano 'yan? Tournament?” 😂 Samantalang ang batang naka-lumang sando, oversized T-shirt, shorts at tsinelas ay sasagot lang, “Hindi. Laro lang

At kapag tatlo o apat na bata na ang gustong sumali, doon na pumapasok ang classic 90s rotation system. “Ikaw muna.” “Ako naman!” “Wait lang, nahulog!” “Out! Out! Out!” At siyempre, hindi mawawala ang debate na parang NBA Finals kapag may hindi sumasang-ayon sa tawag. “Hindi out 'yon!” Walang referee, kaya ang pinaka-senior na bata sa grupo ang kadalasang nagiging referee—kahit siya rin ang player. At kapag hindi pa rin nagkasundo, minsan ang solusyon ay simple: “Ulitin na lang!” Ganoon kasimple ang sports administration noong 90s. Hindi rin naman problema kung marami ang gustong sumali. Puwede 2-on-2 ’ yan, lalo na kung malapad ang kalye niyo at hindi masyadong daanan ng sasakyan. Masarap ang 2-on-2, pero dapat ang bawat isa ay may Bonbon Racket. 

Ito siguro ang isa sa pinakamalaking difference ng Bonbon Racket experience kumpara sa modern recreational racket sports. Noong 90s, you didn't need to go somewhere to play. The game came to you. Wala pang group chat na nagtatanong, “Guys, available ba kayo 4 PM sa court?” Ang communication system natin ay pumunta mismo sa bahay ng kaibigan at sumigaw sa labas. “Hoy, kumag! Labas!” O kaya, kakatok ka sa pinto at sasabihin, “Laro tayo.” At kapag sumagot ng “Sige!”, tapos na ang reservation. No booking fee, no membership, no court rental, no app. Ang tanging kailangan lang ay lumabas ang kalaro mo.

May sariling rhythm ang isang typical na hapon noong 90s. Pagkatapos ng klase, uuwi muna, ibababa ang bag, magpapalit ng damit, kakain ng meryenda at minsan manonood muna ng cartoons o TV. Pero bandang alas-kuwatro ng hapon, kapag hindi na ganoon kainit ang araw, maririnig mo na ang mga batang nagsisimulang mag-aya. May magba-basketball, may maglalaro ng teks, may magba-bike, may magja-jackstone, may magtatago-tago, at may dalawang batang may hawak na makukulay na Bonbon Racket. Then suddenly, the quiet street becomes a playground. “Tak!” “Tak!” “Tak!” “Akin!” “Iyo!” “Huy, taas!” “Out!” At kahit walang official tournament, walang medalya at walang trophy, masaya na tayo. Because for us, it was never about winning—it was about playing.

Hindi mahirap ang maghanap ng court noon para maglaro ng Bonbon Racket, basta kung saan mayroong free spaces, patag man. mabato o madamo ay walang problema ’yan basta may espasyo para magkalayo ng kaunti para masimulan ang laro. 

Dito nagiging interesting ang comparison sa pickleball. Hindi technically pickleball ang Bonbon Racket, at hindi rin tama na tawagin itong “90s pickleball.” Magkaiba ang kanilang equipment, rules at playing environment. Modern pickleball uses a solid paddle and a perforated plastic ball, habang ang Bonbon Racket ay gumagamit ng plastic racket at shuttlecock. Ang pickleball ay mayroon ding standardized court, scoring system at established rules. Pero may similarity sa pinaka-basic na concept: hawak mo ang paddle o racket, tatamaan mo ang projectile, at sisikapin mong huwag itong mahulog sa iyong side. Kaya kung pag-uusapan natin ang connection ng dalawang laro, mas magandang sabihin na ang Bonbon Racket at pickleball ay parehong nagpapakita kung gaano kasimple ang konsepto ng isang larong paddle-based—hampas, lipad, habol, balik, at tawanan.

Europe - The Final Countdown

Sa ating pagsasaliksik para mabigyan ng dagdag na impormasyon at karunungan ang ating mambabasa, ang pickleball mismo ay hindi rin naman isang bagong imbensyon. Nagsimula  daw ito sa United States noong 1965 pa, nang sina Joel Pritchard, Bill Bell at kalaunan ay Barney McCallum ay bumuo ng isang laro gamit ang badminton court at improvised equipment. Habang lumipas ang panahon, nagkaroon ito ng sarili nitong equipment at standardized rules. Sa Pilipinas naman, naitala ng Philippine Pickleball Federation ang unang kilalang pickleball clinic sa bansa sa Cebu noong February 2016, bago unti-unting lumawak ang organized pickleball communities at courts sa iba't ibang bahagi ng bansa. Kaya kapag nakikita natin ngayon ang mga taong may hawak na paddle at papunta sa pickleball court, parang may bagong chapter ng isang lumang childhood instinct: “Tara, laro tayo.”

Kung pag-uusapan naman kung saan nabibili ang Bonbon Racket noon, mahirap magbigay ng isang eksaktong tindahan o official distributor dahil ang ganitong laruan ay hindi naman kasing-dali i-trace tulad ng modern sports equipment. Para sa maraming batang lumaki noong 90s, ganitong klase ng murang plastic racket sets ay karaniwang makikita sa mga toy store, palengke, tiangge, sari-sari o general merchandise stores at mga tindahang nagbebenta ng murang outdoor toys. Hindi mo kailangang pumunta sa specialized sporting-goods store. Minsan, nasa isang display lang ito kasama ng iba't ibang laruan, at kapag nakita mo, alam mo na agad kung ano ang gagawin. At nakakatuwa dahil hanggang ngayon, may mga Bonbon Racket-style sets pa ring lumalabas sa Philippine online marketplaces. Ibig sabihin, technically, puwede mo pa ring bilhin ang childhood mo online. Ang kaibahan lang, noong 1995, bibili ka ng racket para makipaglaro sa mga bata sa kalsada. Ngayon, baka kailangan mo pang mag-message sa group chat: “Guys, sino ang available sa Sunday?”

Pero ang Bonbon Racket was never really about the racket. Kaya siguro ibang klase ang tama sa nostalgia kapag nakakakita tayo ng lumang piraso nito. Hindi lang plastic racket ang nakikita natin. Nakikita natin ang afternoon sun, concrete road, garahe, bakod, kapitbahay, tsinelas, tropa at ang bahay ng kaibigan na ilang hakbang lang ang layo. Naririnig natin ang isang batang sumisigaw mula sa kabilang bahay: “Hoy! Labas!” At siyempre, may kasunod na boses mula sa loob ng bahay: “Umuwi ka bago magdilim!” Pero alam naman nating lahat ang ibig sabihin ng “bago magdilim.” Usually, around 5:45 PM, saka pa lang talaga tayo uuwi.

Noong wala pang smartphones at social media, ang mga bata ay may sarili nilang version ng screen time—oras ng paglalaro bago tuluyang lumubog ang araw. Our notifications didn't come from Facebook Messenger. They came from somebody yelling outside your house. “Hoy! Andito na kami!” That was our notification. Our location-sharing system? “Nasa kanto kami.” Our multiplayer lobby? Yung mga batang nakatambay sa labas. Our voice chat? Sigawan sa kabilang bahay. At ang matchmaking algorithm? Kung sino ang lumabas.

Perhaps that is the real connection between the old Bonbon Racket and today's pickleball. Hindi sila parehong sport, hindi pareho ang equipment at hindi pareho ang rules. But they share something more basic: the simple joy of playing with other people. Pickleball today has organized communities, clubs and courts, while the Bonbon Racket belonged to a much simpler world where the neighborhood itself could become the playground. Hindi natin tinatawag na community building, kundi larong "tropa" lang. 

Kaya kung makakita ka ngayon ng lumang Bonbon Racket, huwag mo agad isipin na isa lamang itong ordinaryong lumang laruan. For a 90s kid, that colorful plastic racket can be a tiny time machine. Isang tingin lang, puwede kang bumalik sa isang hapon na wala pang smartphones, wala pang social media at wala pang kailangang i-book na court. You simply stepped outside. You called your friend. You grabbed your racket. Someone brought the shuttlecock. And then the street became your playground.

Tak!

Tak!

Tak!

And for many 90s kids, that was already enough.

Pinoy Phrase: “Mas Masarap Pang Tumae Kaysa Kausap Ka”

 

May mga pagkakataon talaga sa buhay na mapapaisip ka kung alin ang mas magandang gawin: makipag-usap sa isang taong walang katapusan ang drama, o pumunta na lang sa banyo at magmuni-muni habang nakaupo sa trono. At dito pumapasok ang isang napaka-Filipinong expression na hindi mo kailangang i-Google para maintindihan ang sakit: “Mas masarap pang tumae kaysa kausap ka.”

Kung literal na nating babasahin, parang may taong nagko-compare ng dalawang bagay na parehong hindi naman normally kino-compare. Pero hindi naman talaga tungkol sa pagtae ang expression. Insulto siya, pero creativo. Ang ibig sabihin nito ay mas gugustuhin ko pang gumawa ng isang bagay na boring, inconvenient, awkward, o downright unpleasant kaysa makipag-usap sa iyo. In short, sobrang nakakainis kang kausap.

Hindi rin ibig sabihin na talagang masarap ang pagtae. Let’s be honest. Walang nagising isang umaga at nagsabing, “Wow, ang sarap ng bowel movement ko today!” Ang punto ng phrase ay gamitin ang isang ordinaryong bagay na private at medyo gross para ipakita kung gaano ka-unpleasant ang kausap mo. Parang sinasabi mo, “Kahit ang pag-upo ko sa toilet bowl, mas productive pa kaysa sa pakikinig sa’yo.”

Well, aminin man natin o hindi, meron at meron talagang ganitong mga tao lalo na kung yung taong yun kapag kausap mo o nagkukuwentuhan kayo ay laging napupunta sa kanya ang kwento, laging ibinibida ang sarili, like mag-uumpisa yan sa mga phrases na, "wala ka", "ako nga eh",  "wala sa akin yan" at "ibahin mo ako". Sounds familiar, right? 

O di kaya may friend kang tinanong mo kung kumusta ang love life niya. Akala mo simpleng update lang. Pero umabot kayo ng dalawang oras sa kuwento tungkol sa ex niyang three years nang wala sa buhay niya. May screenshots, voice recordings, timeline, character analysis, at pati birth chart ng bagong girlfriend ng ex ay kasama na. Sa puntong iyon, maaari mong sabihin sa sarili mo: “Mas masarap pang tumae kaysa kausapin ka.” Hindi mo kailangang sabihin nang malakas. Minsan, survival instinct na rin ang pananahimik.

Puwede rin itong gamitin sa office setting, lalo na kapag may officemate kang mahilig magkuwento pero walang concept ng ending. Tinanong mo lang kung nasaan ang stapler, pero bago niya sagutin, nalaman mo muna ang buong history ng department mula 2018 hanggang sa present. May bonus pa na family problem, weekend itinerary, at unsolicited opinion tungkol sa bagong manager. By the time sinabi niyang, “Ah, nasa drawer,” nakapag-retirement plan ka na. Mas masarap pang tumae kaysa kausapin ka.

Another perfect scenario: yung taong mahilig magtanong pero ayaw namang makinig sa sagot. “Kamusta ka?” Tapos kapag nagsimula ka nang magkuwento, bigla ka niyang puputulin para ikuwento ang mas dramatic na nangyari sa kanya. Nag-share ka na may headache ka; may headache din siya. Sinabi mong pagod ka; mas pagod siya. Sinabi mong muntik kang ma-late; muntik na rin siyang ma-late, pero mas exciting ang version niya. Sa madaling salita, hindi conversation ang nangyayari—competition. At kung ganito ang kausap mo, understandable kung mas piliin mo na lang ang tahimik na pag-upo sa banyo.

Pero may isa pang setting kung saan bagay na bagay gamitin ang expression na ito: ang inuman.

Alam naman natin ang dynamic ng isang typical na inuman ng magkakaibigan. Nagsimula kayo sa simpleng tanong na, “Pre, kamusta na kayo ng girlfriend mo?” Tapos may isang tropang biglang sumagot. At dahil nakadalawang bote na siya, feeling niya nasa podcast na siya. From girlfriend, napunta sa trabaho. From trabaho, napunta sa college. From college, napunta sa high school. From high school, biglang napunta sa kapitbahay nila noong 1997. At bago mo namalayan, pinag-uusapan na niya ang presyo ng gasolina, politika, aliens, conspiracy theories, masakit na ipin ni Bimby, at kung bakit hindi dapat pinagkakatiwalaan ang mga taong mahilig maglagay ng ketchup sa pancit canton.

Wala nang koneksyon sa original topic. Pero tuloy pa rin ang kuwento.

Ito ang tinatawag nating “maboka.” Hindi naman necessarily masamang tao ang maboka. Minsan entertaining pa nga. Ang problema, may mga pagkakataong maraming sinasabi pero wala nang sense ang pinagsasabi. Mahaba ang story, pero nawawala ang plot. May introduction, may flashback, may side story, may side story ng side story, pero wala pa ring conclusion.

At habang nakikinig ang buong tropahan, makikita mo na lang ang isang kaibigan na tahimik na nakatitig sa baso. Yung isa naman, kunwari may binabasa sa cellphone. Yung isa, biglang nag-CR kahit kakagaling lang. Hindi dahil kailangan nilang umihi—kailangan lang nilang makatakas sa narrative.

Dito papasok ang phrase na: “Mas masarap pang tumae kaysa kausap ka.”

May isa pang classic scenario: yung kuwentong mayabang pero wala namang patutunguhan. Yung tipong, “Alam mo ba, may kakilala akong ganito…” Tapos every five minutes may bagong “may kakilala ako.” May kakilala sa gobyerno. May kakilala sa artista. May kakilala sa business. May kakilala sa abroad. May kakilala raw na kaibigan ng kaibigan ni ganito. Eventually, pati si Elon Musk baka may mutual connection na rin siya.

Hindi mo na alam kung nakikinig ka ba sa totoong kuwento o sa lasing na LinkedIn profile.

Armin van Buuren - Blah, blah, blah

At dahil inuman iyon, hindi naman kailangang seryosohin. Minsan, sapat na ang isang tropang magsabi habang tumatawa, “Pre, mas masarap pang tumae kaysa kausap ka.” Then everybody laughs, the storyteller laughs, at tuloy ulit ang inom. In this context, hindi na siya outright insult. Bardagulan na siya. Isa sa mga paraan ng magkakaibigan para sabihing, “Tol, tama na. Lumalayo na tayo sa topic.”

Pero may distinction din. Kung seryoso kang galit sa isang tao, iba ang dating ng phrase. Maaari itong maging genuinely offensive. Pero kapag sinabi ito sa close friends habang nag-iinuman, kadalasan ay hyperbole at friendly insult lang. Parang verbal equivalent ng pagtapik sa balikat at pagsasabing, “Tama na, pre. Nakakaubos ka ng alak at pasensya.”

May pagkakataon din na ginagamit ito kapag paulit-ulit na ang topic. Yung tipong ilang beses mo nang sinabi ang parehong advice pero ayaw pa rin sundin. “Anong gagawin ko sa ex ko?” Sasabihin mo, “Move on.” Kinabukasan, same question. After three days, same question. After one week, may bagong screenshot na naman. At ikaw naman, ubos na ang advice, ubos na ang patience, at pati emotional battery mo naka-5%. Dito mo mararamdaman na baka mas peaceful talaga ang toilet break.

Pero hindi naman kailangang galit na galit ka para gamitin ang phrase. Minsan, hyperbole lang siya between close friends. Halimbawa, may tropa kang sobrang kulit at paulit-ulit kang tinutukso. Sasabihin mo, “Bro, mas masarap pang tumae kaysa kausap ka.” At tatawa lang kayo dahil alam ninyong expression lang iyon. Parang Filipino version ng “I’d rather be anywhere else than listening to you right now.” May insulto, pero may halong lambing—assuming na ganoon talaga ang klase ng friendship ninyo.

Ang beauty ng mga ganitong Pinoy phrases ay hindi mo kailangang maging Shakespeare para makapagpahayag ng matinding emotion. Simple lang ang ingredients: comparison + exaggeration + konting pagka-brutal. Kapag sinabi mong “Nakakainis ka,” ordinaryong insulto lang. Kapag sinabi mong “Mas masarap pang tumae kaysa kausap ka,” may imagery na agad. Hindi mo lang sinabi na boring siyang kausap. Gumawa ka pa ng mental picture na sana hindi na lang ginawa ng utak ng listener.

Of course, use with caution. Hindi ito phrase na basta mo ibabato sa boss, professor, customer, future mother-in-law, o sa taong may hawak ng promotion mo. Unless gusto mong ang next blog entry natin ay tungkol sa “Paano Maghanap ng Bagong Trabaho Dahil Sa Isang Linya.” Hindi rin ito magandang gamitin sa taong hindi mo close dahil kahit joke ang intention mo, baka ang dating ay personal attack para sa kanya. Kapag hindi kayo ganoon ka-close, mas safe ang classic Filipino diplomacy: “Okay, sige.” Then quietly walk away.

At the end of the day, “Mas masarap pang tumae kaysa kausap ka” is one of those Pinoy expressions na absurd pero surprisingly effective. Hindi siya literal. Hindi rin talaga natin kailangang pag-isipan kung bakit “mas masarap” ang pagtae. Ang mahalaga ay naiintindihan agad ang mensahe: “Your company is so unbearable that I would rather spend time doing something else—even something as mundane and unpleasant as going to the bathroom.”

Kaya sa susunod na may taong kausap mo na parang walang pause button, walang conclusion, at walang awareness na tatlong oras ka nang nakikinig, huwag agad magalit. Huminga ka muna. Smile. Be polite. At kung talagang close kayo at kaya ng friendship ninyo ang ganitong level ng bardagulan, maaari mong sabihin nang buong confidence:

“Alam mo, mas masarap pang tumae kaysa kausap ka.”

At least sa toilet, may oras kang mapag-isa.

Timess Machines 2.0: San Miguel, Bulacan — Ten Years Later

 

Brgy. Batasan Bata, San Miguel, Bulacan

“I'd like to meet you in a timeless, placeless place. Somewhere out of context and beyond all consequences.”

Sampung taon. Ang bilis sabihin. Pero kapag binalikan mo ang isang lumang litrato, isang lumang blog post, isang lumang biyahe o isang taong matagal mo nang hindi nakikita, biglang parang napakahaba pala ng sampung taon. Noong Enero 2016, isinulat ko ang isang kuwento tungkol sa isang paglalakbay papuntang San Miguel, Bulacan. Tinawag ko itong “Timeless Machines.” Hindi dahil may time machine akong dala kundi dahil sa lugar na iyon, kahit sandali lamang, parang puwedeng huminto ang oras. Walang kailangang madaliin. Walang kailangang patunayan. Walang notification na kailangang tingnan. Walang Facebook feed na kailangang i-refresh. At higit sa lahat, walang pakialam ang bukirin kung ilan na ang likes ng isang litrato. Simple lamang. Isang probinsiya. Isang bahay. Isang pamilya. Mga aso. Isang hardin. Mga palayan. Isang malamig na umaga. Isang biyahe. At isang taong gustong pansamantalang tumakas sa ingay ng mundo. Sa dulo ng isinulat ko noong 2016, may isang pangako akong iniwan: “Ako'y babalik, Pangako…” Ngayon ay 2026 na. Sampung taon na ang lumipas. At heto ako, muling binabalikan ang San Miguel. Pero sa pagkakataong ito, hindi lamang ang lugar ang babalikan natin. Babalikan natin ang taong sumulat noon—ang 34-year-old na ako—at ikukumpara natin siya sa 45-year-old na ako ngayon. Tingnan natin kung sino ang mas nagbago. Ako ba? Ang San Miguel? O ang mundo?

Kung babasahin mo ang isinulat ko noon, mapapansin mong halos bawat maliliit na detalye ay mahalaga sa akin. Ang biyahe, ang bus, ang lumang terminal, ang mga palayan, ang amoy ng siga, ang mga taong nagkakape sa harap ng kanilang bahay, ang mga batang naglalaro, ang lumang poso, ang malalim na balon, ang basketball ring at maging ang lubak-lubak na daan ay naging bahagi ng kuwento. Noong 2016, ang hinahanap ko ay kung makikita ko pa ba ang mga dating bagay. Nandoon pa ba ang tambayan? Nandoon pa ba ang puno? Nandoon pa ba ang mga bukirin? Nandoon pa ba ang bahay? Nandoon pa ba ang mga taong naging bahagi ng aking mga alaala? Ngayon, sampung taon pagkatapos, mas mabigat na ang tanong. Nandoon pa ba ang mga taong naging bahagi ng buhay ko? Habang tumatanda tayo, natututunan nating hindi lahat ng bagay na gusto nating balikan ay naghihintay sa atin. May mga bahay na napapalitan. May mga punong pinuputol. May mga bukirin na nagiging ibang gamit. May mga tindahang nagsasara. May mga batang lumalaki. May mga matatandang yumayao. May mga aso na hindi na tumatakbo sa gate. At may mga taong minsan nating pinangakuan na babalikan natin sila, ngunit hindi natin namalayang nauubusan pala tayo ng pagkakataon. Noong 2016, hindi ko pa gaanong naiisip ang ganitong klaseng nostalgia. Ang gusto ko lamang ay makaupo, kumain, makipagkuwentuhan at huminga ng malamig na hangin sa probinsiya. Ngayon, bawat simpleng bagay ay parang may expiration date. Kaya mas pinahahalagahan ko na.

The Baliwag Bus Transit on the way to Manila and all the pasalubong shops in the corner

Noong 2016, ang bus ang isa sa pinakamahalagang bahagi ng kuwento. May ticket, may konduktor, may pelikulang ipinapalabas sa bus, may bubble gum na ngumunguya ang konduktor habang nagtatrabaho at may mga tanawin sa labas ng bintana na sinusundan ko habang nakikinig sa Beatles. Ang biyahe mismo ay bahagi ng adventure. Hindi lamang ang destination ang mahalaga. The journey itself was the story. Sampung taon ang lumipas at mas mabilis na ang mundo. Mas madali nang mag-book. Mas madaling malaman kung nasaan ang bus. Mas madaling hanapin ang isang lugar. Mas madaling kumuha ng litrato. Mas madaling i-post ang litrato. At mas madaling ipakita sa buong mundo kung nasaan ka. Pero may isang bagay na posibleng nawala—ang pakiramdam ng paghihintay. Noong araw, naghihintay tayo ng bus. Ngayon, naghihintay tayo ng notification. Noon, nakatingin tayo sa tanawin sa bintana. Ngayon, minsan ay nakatingin tayo sa screen. Pareho tayong bumibiyahe, pero iba na ang paraan ng paglalakbay.

Isa sa mga pinakamagagandang bahagi ng lumang kuwento ay hindi isang tourist spot. Hindi simbahan. Hindi resort. Hindi monumento. Palayan lamang. Noong 2016, sinabi kong walang bundok at walang kilalang tourist attraction sa tanawin. Pero habang pinagmamasdan ko ang pagsikat ng araw sa ibabaw ng malawak na bukirin, na-realize ko na hindi naman kailangang maging famous ang isang lugar para maging maganda. May mga tanawin na hindi kailangan ng entrance fee. Walang souvenir shop. Walang hashtag. Walang tourist guide. At walang nagsasabing, “Sir, dito po ang magandang angle.” Ikaw mismo ang makakakita. At marahil iyon ang isa sa mga dahilan kung bakit naging espesyal sa akin ang San Miguel. Hindi nito kailangang magpanggap na iba.

Pero sa sampung taong pagitan ng 2016 at 2026, may isang bagay na mas mahirap balikan kaysa sa tanawin—ang mga taong kasama mo noon. Noong 2016, isinulat ko kung gaano kasimple ang buhay nina Tito Danny at Tita Martha. Tinawag ko silang “Papa” at “Mama.” Sila ang dalawang taong naninirahan sa bahay na parang may sariling maliit na mundo. May hardin, may mga manok, may mga itik, may mga halaman, may mga gulay, may mga alagang hayop at higit sa lahat, may oras. Napakaraming oras. Noong araw, akala ko normal lamang iyon. Ngayon, naiintindihan ko na kung gaano iyon kahalaga. Habang tumatagal ang buhay, hindi na lamang lugar ang hinahanap natin. Hinahanap natin ang mga taong nagbigay-kahulugan sa lugar. Ang bahay ay maaaring manatili, pero kung wala na ang mga taong naghihintay sa gate, nagmamano ka, kumakamay ka at yayakap ka, iba na ang pakiramdam. At iyon ang pinakamalaking pagbabago na hindi kayang sukatin ng Google Maps.

Noong 2016, sinalubong din ako nina Susie at Simon. Tahol muna, konting duda, tapos naging kaibigan. Ganoon naman talaga ang mga aso. Minsan, ilang segundo lang ang kailangan para malaman nilang wala kang masamang balak. Sa kuwento ko noon, tinawag ko silang aking mga bagong kaibigan. Ngayon, sampung taon na ang lumipas. Kung nandito pa sila, malamang matanda na sila. At kung wala na sila, sana alam kong naging bahagi sila ng saglit ngunit magandang alaala. May mga hayop talagang hindi naman nagtatagal sa buhay natin nang ilang dekada. Pero sapat na ang ilang taon para maiwan nila ang kanilang pangalan sa isang lumang blog post. At sampung taon pagkatapos, wala na akong balita sa aking dalawang naging kaibigan sa loob ng ilang oras. 

Susie and Simon in 2016, kamusta na sila?

Hindi rin mawawala sa alaala ko ang tinawag kong “Mini Farmville” sa likod ng bahay. Uso pa kasi niyan ang larong Farmville noon sa Facebook. May kangkong, aloe vera, kamias, upo, sili, guyabano, saging, kamote, sitaw at kung anu-ano pang malalalim na salitang hindi ko na maintindihan kung anong klaseng gulay o prutas iyon. May herbal plants din, mga manok, itik at pati baboy ramo. Para sa isang batang lumaki sa lungsod, parang ibang mundo iyon. Ngayon, mas naiintindihan ko kung gaano kahalaga ang ganitong klaseng pamumuhay. Sa siyudad, pumapasok tayo sa supermarket para bumili ng pagkain. Doon, ang pagkain ay may pinanggalingan. May lupa. May binhi. May araw. May ulan. May taong nagtanim. May taong nag-alaga. At may oras. Sampung taon ang lumipas at mas mabilis na ang buhay, pero ang halaman ay hindi marunong magmadali. Hindi mo puwedeng sabihan ang sili, “Bilisan mo, kailangan ko na bukas.” Hindi puwedeng i-update ang kamatis sa software. Hindi puwedeng i-download ang ani. Kailangan mong maghintay. At marahil iyon ang isa sa pinakamahalagang lesson ng isang bukirin—may mga bagay na hindi puwedeng madaliin.

The lush greens of their backyard, province vibes, isn't it?

Marami nang nagbago mula noong 2016. Ang mga kalsada, mga bahay, mga sasakyan, teknolohiya, paraan ng pakikipag-usap, paraan ng pagkuha ng litrato, paraan ng paglalakbay, paraan ng negosyo at maging ang paraan ng pagkonsumo natin ng impormasyon. Pero higit sa lahat, ang mga tao ang nagbago. Noong 2016, ang social media ay bagay na gusto kong takasan. Ngayon, bahagi na ito ng araw-araw na buhay. Noong 2016, 34 ako. Ngayon, 45. Noong 2016, biro ko pa ang pagsagot ng “trenta” kapag tinatanong ang edad. Ngayon, hindi na kailangan ng calculator. Forty-five na, mga kaibigan. Hindi na puwedeng i-round off nang ganoon kalayo. Noong 2016, marami pa akong iniisip tungkol sa susunod na mangyayari. Ngayon, mas madalas kong iniisip kung gaano kahalaga ang mga nangyari na.

At kung tutuusin, ang pinakamalaking pagbabago sa pagitan ng 2016 at 2026 ay hindi lamang nasa San Miguel. Nasa atin. Sampung taon ang lumipas nang hindi natin namamalayan. May mga bagong teknolohiya, may pandemya, may mga bagong apps, may mga bagong uso, may mga bagong pangalan sa balita, may mga bagong taong dumating, may mga taong nawala, may mga pangarap na natupad, may mga pangarap na hindi na natuloy at may mga bagay na akala natin ay permanente pala ay pansamantala lamang. Noong 2016, akala ko babalik ako agad. “Dadalasan ko ang pagbisita.” “Babalik ako.” “Pangako.” Pero ganoon pala ang buhay. Hindi lahat ng pangako ay nasisira dahil ayaw nating tuparin. Minsan, nauunahan lamang tayo ng panahon.

Foo Fighters - Times Like These

Noong 2016, gusto kong makawala sa teknolohiya. Nais kong magkaroon ng ilang oras na walang Facebook, Twitter, Instagram at mga app games. Nakakatawa isipin na sampung taon pagkatapos, ang parehong taong nagsusulat tungkol sa pagtakas sa teknolohiya ay gumagamit na rin ng digital world upang balikan ang kanyang mga alaala. Ang cellphone na dati ay gusto kong itabi ay siya na ngayong ginagamit ko para kumuha ng litrato, maghanap ng direksyon, makipag-usap sa mga tao at magsulat tungkol sa mga lugar na minsan kong napuntahan. Ang dating kamera ay napalitan ng mas advanced na camera phone. Ang dating pagpunta sa isang lugar para lamang makakita ay nauwi sa pagpunta upang makakita, makunan, ma-edit at maibahagi. Mabilis ang mundo. At minsan, kailangan nating huminto para maalala kung bakit tayo nagsimula.

Siguro mali pala ang pagkaintindi ko sa salitang timeless noong 2016. Akala ko noon, ang timeless place ay isang lugar na hindi nagbabago. Ngayon, mas naiintindihan ko. Ang isang lugar ay hindi kailangang manatiling pareho para maging timeless. Timeless ang isang lugar kapag kahit nagbago na ito, may bahagi pa rin ng iyong sarili na naiiwan doon. Maaaring wala na ang puno. Maaaring iba na ang bahay. Maaaring nagbago na ang kalsada. Maaaring wala na ang mga dating tao. Pero kapag naaalala mo ang isang umaga doon—ang lamig ng hangin, ang amoy ng siga, ang tahol nina Susie at Simon, ang luntiang bukirin, ang boses ng isang kamag-anak, ang simpleng almusal, ang pagmamano, ang pagyakap at ang pakiramdam na ligtas ka—biglang bumabalik ang lahat. Parang walang sampung taon na lumipas.

Kung makakausap ko ang 34-year-old na si Jack na sumakay ng bus papuntang San Miguel noong 2016, siguro sasabihin ko sa kanya, “Enjoy mo lang.” Huwag kang magmadali. Kunan mo ng litrato ang mga taong kasama mo. Makinig ka sa mga kuwento nila. Yakapin mo sila nang mas matagal. Kausapin mo sina Papa at Mama. Lambingin mo sina Susie at Simon. Namnamin ang malutong na chicharon ng San Miguel, Bulacan. Tingnan mong mabuti ang bukirin. Amuyin mo ang hangin. Tingnan mo ang sunrise. At huwag mong isipin na babalik ka lang naman. Dahil hindi mo alam kung kailan magiging huli ang isang ordinaryong araw.

Welcome Arch of San Miguel, Bulacan

Noong 2016, akala ko ang babalikan ko makalipas ang ilang taon ay isang lugar. Ngayon, naiintindihan ko na. Ang tunay kong babalikan ay isang panahon ng aking buhay. Isang bersyon ng sarili ko na hindi ko na kayang balikan nang eksakto. At marahil iyon ang dahilan kung bakit napakahalaga ng pagsusulat. Dahil may mga bagay na hindi kayang ibalik ng biyahe, kayang ibalik ng isang lumang litrato. Kayang ibalik ng isang lumang kanta. Kayang ibalik ng isang lumang blog post. At ngayong 2026, habang binabasa ko ang mga salitang isinulat ko sampung taon na ang nakalilipas, parang nakaupo sa tabi ko ang batang iyon. Nakatingin sa akin. Nakangiti. At marahil sinasabi: “O, bumalik ka rin.”

San Miguel, Bulacan. Sampung taon pagkatapos. Maraming nagbago. Maraming nawala. Maraming dumating. Pero may isang bagay na nanatili—ang alaala ng isang tahimik na umaga kung saan, kahit sandali lamang, tumigil ang mundo ko.

At kung tatanungin mo ako ngayon kung babalik pa ba ako, ang sagot ko ay pareho pa rin.

Ngunit may isang bagay pala akong hindi alam noong isinulat ko ang huling mga kataga ng aking kuwento noong 2016. Akala ko, kapag bumalik ako sa San Miguel, makikita ko pa rin ang bahay nina Papa at Mama, maririnig ko ulit ang kanilang mga kuwento, sasalubungin ako nina Susie at Simon at makikita ko muli ang munting “Mini Farmville” sa likod ng kanilang tahanan. Akala ko, naroon lamang ang lahat at naghihintay sa aking pagbabalik. Pero sampung taon ang lumipas at may mga bagay pa lang na nagbabago kahit hindi natin napapansin. Wala na pala akong babalikan sa San Miguel. Hindi dahil nawala ang lugar, kundi dahil lumipat na pala sina Papa at Mama sa Malolos, isa ring bayan sa Bulacan. At doon ko na-realize na minsan pala, hindi lugar ang pinapangakuan nating babalikan. Mga tao pala.

Nakabisita na rin ako sa kanilang bagong tahanan sa Malolos nang isang beses. Sa katunayan, isa ito sa mga lugar na kasama sana sa mga balak kong padyakin noon sa aking pagbibisikleta. Kung nagpatuloy lamang sana ang aking mga biyahe at hindi muling bumigay ang aking kalusugan, baka isa na naman itong kuwento ng isang mahabang padyak mula Cavite hanggang Bulacan. Baka may litrato na naman ako sa gilid ng kalsada, pawis na pawis, pagod na pagod, pero nakangiti dahil nakarating na naman ako sa isang lugar na matagal ko nang gustong makita. Pero may mga biyahe talagang hindi natutuloy sa kalsada. May mga destinasyong kailangang ipagpaliban. At may mga pagkakataong katawan na mismo ang nagsasabi sa iyo na, “Jack, hanggang dito muna tayo.”

Gayunpaman, nang makarating ako sa Malolos, ramdam ko pa rin ang mga vibes ng probinsya. Nandoon pa rin ang ibang pakiramdam na hindi mo madaling makuha sa gitna ng Metro Manila. May mga lugar na mas mabagal ang ritmo, may mga kalyeng hindi kasing-ingay ng siyudad at may mga sandaling parang puwede mo pa ring maramdaman ang dating simpleng buhay. Pero kung ikukumpara sa San Miguel na nakilala ko noong 2016, ibang klase pa rin ang katahimikan noon. Sa San Miguel, parang talagang may sariling volume control ang mundo. Puwede mong hinaan ang ingay. Puwede mong pabagalin ang oras. Puwede kang umupo sa labas at walang mangyayari sa loob ng ilang minuto—at hindi mo mararamdaman na may nasayang kang oras. Sa Malolos, ramdam mo pa rin ang probinsiya, pero mas buhay, mas urban at mas mabilis ang galaw. Para bang ang dating tahimik na mundo ay nakahanap na rin ng paraan para sumabay sa takbo ng panahon.

At ngayon, sina Papa at Mama na lamang ang nakatira sa kanilang bahay sa Malolos. Dalawa na lamang silang matatanda na patuloy na namumuhay sa kanilang sariling ritmo. Kapag naiisip ko iyon, napapangiti ako at medyo nalulungkot nang sabay. Ang dating bahay sa San Miguel na puno ng mga alaala ay naging bahagi na lamang ng nakaraan, pero ang mga taong nagbigay ng kahulugan sa bahay na iyon ay naroon pa rin, naghihintay sa panibagong kuwento. Siguro hindi naman talaga mahalaga kung nasaan ang bahay. Ang mahalaga ay nandoon pa rin ang mga taong gusto mong balikan.

At oo, gusto ko silang balikan. Kung mabibigyan ako ng pagkakataon, gusto kong muling pumunta sa Malolos, umupo kasama sina Papa at Mama at makipagkuwentuhan na parang walang sampung taong pagitan sa aming mga alaala. Gusto kong marinig muli ang kanilang mga kuwento, pati na ang mga kuwentong marahil ay ilang beses ko nang narinig, pero handa pa rin akong pakinggan. Habang tumatanda tayo, nagiging mas mahalaga ang mga kuwentong dati ay akala nating ordinaryo lamang. Minsan, hindi na natin kailangan ng bagong adventure. Isang upuan, isang tasa ng kape, isang magandang tanawin sa bukirin, isang simpleng kuwentuhan at isang taong matagal mo nang kilala—sapat na iyon.

With Tito Danny and Tita Martha

Kaya kung tutuusin, hindi pala nasira ang pangako kong “Ako'y babalik.” Mali lamang ang inaasahan kong lugar na babalikan ko. Akala ko San Miguel ang destination. Hindi pala. Ang lugar ay maaaring magbago. Ang bahay ay maaaring mapalitan. Ang tanawin ay maaaring hindi na katulad ng dati. Ang bukirin ay maaaring magkaroon ng bagong hitsura. Ang mga kalsada ay maaaring maging mas maayos o mas matao. Pero kung buhay pa ang taong gusto mong balikan, may pagkakataon ka pang gumawa ng panibagong alaala.

At marahil iyon ang tunay na kahulugan ng sampung taon. Hindi lamang nito ipinapakita kung gaano kalaki ang ipinagbago ng isang lugar. Ipinapaalala rin nito kung gaano karaming bagay ang nangyari sa atin habang abala tayong nabubuhay. Sampung taon na ang lumipas mula nang isinulat ko ang kuwento tungkol sa isang lugar na gusto kong balikan. Ngayon, wala na roon ang mga taong dahilan kung bakit gusto kong bumalik. Pero hindi naman pala nawala ang kuwento. Lumipat lamang ito ng lugar.

Mula San Miguel papuntang Malolos.

Mula sa isang lumang bahay papunta sa panibagong tahanan.

Mula sa isang lumang blog post papunta sa panibagong kuwento.

At marahil sa susunod na pagkakataong magkita kami, hindi na ako pupunta roon para alalahanin ang 2016. Pupunta ako para gumawa ng panibagong alaala sa 2026. Hindi na kailangang pareho ang tanawin. Hindi na kailangang pareho ang bahay. Hindi na kailangang pareho ang buhay.

Ang mahalaga, naroon pa rin ang dalawang taong gusto kong makausap.

At habang may pagkakataon pa, gusto kong sabihin sa kanila ang dati ko pang pangako:

“Babalik ako.”

Pero sa pagkakataong ito, hindi na ako mangangako sa isang lugar.

Mangako na lamang ako sa mga taong parte na ng aking buhay.

Jack's Biking Chronicles: Biyaheng Ilalim

 

During the times of my rides every Sunday, I used to think about where I was going, and there was a time as well when I tried to experiment with where I might roam. Then came a decision: a unique route, a new destination that could unlock my biking journey. I haven't tried that before, but I did successfully. Riding what I call "Biyaheng Ilalim". 

Isa ito sa mga paborito kong ruta noon—isang diretso, simple, pero punong-puno ng alaala. Mula LRT-1 Baclaran Station hanggang LRT-1 Monumento Station. Isang biyahe na halos hindi ka liliko. Susundan mo lang ang anino ng tren. Para kang may higanteng arrow sa ibabaw ng ulo mo na nagsasabing, "Diretso lang."

Kaya tinawag ko itong "Biyaheng Ilalim."

Hindi dahil underground ang daan. Kundi dahil halos buong biyahe, nasa ilalim ako ng LRT.

 🠊 BACLARAN STATION  (ANG PINAKAMAHIRAP NA SIMULA) 🚴

Lagi kong sinasabi na hindi ang ahon ang pinakamahirap sa bike ride na ito—ang tunay na challenge ay ang makalabas ng Baclaran. Bago pa man ako makapag-pedal nang maayos, pakiramdam ko ay para na akong nakikisabay sa isang napakahabang prusisyon. Kaliwa't kanan ang mga naglalakad, namimili, mga tindero, mga kariton, at mga batang nagtatakbuhan. May nagtitinda ng tsinelas, may sumisigaw ng, "Tatlong piraso, isang daan!" at ang hangin ay puno ng amoy ng bagong pritong banana cue na humahalo sa usok ng mga jeep at bus, kasabay rin ng halo-haloong dance mix na nanggagaling sa mga speaker at stereo na ibinibenta sa ilalim ng LRT. Sa Baclaran, hindi mo kailangan ng bilis; ang kailangan mo ay mahabang pasensya. Para kang nasa isang napakalaking Divisoria na walang katapusan ang daloy ng tao. Dahan-dahan kong isinisiksik ang aking bisikleta sa pagitan ng mga tao hanggang sa tuluyan akong makalabas sa dagat ng mga mamimili. At doon pa lamang, kapag nakaluwag na ang kalsada at nakahinga na ako nang malalim, masasabi kong tunay na nagsisimula ang aking biyahe.

 🠊 EDSA STATION 🚴

Paglampas sa Baclaran, parang biglang nakahinga nang kaunti ang kalsada. Narito ang EDSA Station, ang lugar kung saan nagtatagpo ang LRT at MRT at isa sa mga pinakaabalang bahagi ng Metro Manila. Hindi ito ang estasyong titigilan mo para magnilay o magpahinga dahil dito, halos lahat ay nagmamadali. Sunod-sunod ang mga bus, jeep, taxi, at mga tren ng LRT at MRT, habang ang mga commuter ay nag-uunahan sa bawat hakbang na tila ba bawat segundo ay mahalaga. Parang walang oras ang lugar na ito—isang tuloy-tuloy na agos ng trapiko at mga taong may kani-kaniyang pupuntahan. Habang ang lahat ay nagmamadali, ako naman ay tahimik lang na pumapadyak sa gilid ng kalsada, pinagmamasdan ang walang tigil na ritmo ng lungsod habang patuloy kong sinusundan ang anino ng LRT. Dito rin ako sa EDSA Station kapag pauwi, kumakain ng tanghalian kahit lampas na sa oras ng tanghalian. Maraming masasarap na karinderya along the stretch of EDSA station. Eto pa ang naaalala ko sa ilalim ng istasyon na ito, Habang bumibiyahe ako pauwi, nabutasan ako ng gulong malapit na mismo sa babaan ng mga pasahero sa istasyon ng tren sa EDSA. That was a Sunday. Okay lang namang mabutasan ang gulong; normal lang sa aming mga siklista ’yon. Ang hindi ko lang matanggap ay sakto namang may laban sa boxing si Manny Pacquiao ng araw na ’yon, kaya pahirapan akong makahanap ng vulcanizing shop. Halos lahat ay maagang nagsara, yung iba, half day, pero di ko na rin naabutan. Kaya ang nangyari ay umaatikabong hanapan ng shop. Umabot pa ako sa Libertad Station, pabalik, bago ako nakakita ng bukas na vulcanizing shop para magpaayos ng nabutas na harapang gulong.

🠊 LIBERTAD STATION 🚴

Pagdating sa Libertad Station, unti-unti nang nagbabago ang eksena. Kung ang Baclaran ay magulo at puno ng nag-uunahang mamimili, ang Libertad naman ay may kakaibang timpla ng lumang Maynila at komersiyo. Isa sa mga unang pumapasok sa isip ko kapag naririnig ang Libertad ay ang Cartimar, ang sikat na shopping center na dekada nang dinarayo ng mga naghahanap ng imported goods, exotic pets, mga aso at pusang may lahi, pet supplies, aquarium fish, bisikleta, tela, at kung anu-ano pa. Noon pa man, isa na itong paboritong destinasyon ng mga mahilig maglibot at maghanap ng murang bilihin. Habang pumapadyak ako sa kahabaan ng Taft Avenue, hindi ko rin maiwasang maalala ang dating Cindy's Restaurant, isa sa mga pinakasikat na family restaurant noong dekada '80 at '90. Marami sa atin ang may alaala ng birthday celebrations, after-school meals, o simpleng family dinner sa Cindy's bago ito tuluyang naglaho sa eksena. Habang dumaraan ako rito, para bang bawat gusali ay may baon na kuwento ng lumang Metro Manila. Sa paligid ay makikita rin ang mga lumang apartment, tailoring shops, hardware stores, maliliit na bakery na umaalingasaw ang amoy ng bagong-lutong pandesal, at mga karinderyang tila ilang dekada nang nagsisilbi sa mga manggagawa at estudyante. Hindi man kasing-ingay ng Baclaran, buhay na buhay pa rin ang Libertad. Isa itong lugar kung saan ramdam mong magkasamang nabubuhay ang nakaraan at kasalukuyan—isang paalala na kahit nagbabago ang siyudad, may mga lugar na nananatiling bahagi ng alaala ng bawat Manileñong minsang dumaan dito.

. Matatagpuan din sa bahaging ito ang Libertad Public Market, kaya hindi nakapagtatakang madalas sumikip ang daloy ng trapiko. Mula pa lamang sa umaga ay dagsa na ang mga mamimili na may bitbit na eco bag at bayong, habang nag-uunahan naman ang mga traysikel at mga sidecar na tila walang tigil sa pagsundo at pagbaba ng mga namamalengke. Bilang siklista, isa ito sa mga bahaging kailangan kong dahan-dahaning daanan dahil maya't maya ay may tatawid, may hihinto, o may biglang sisingit na traysikel. At siyempre, hindi mawawala ang amoy na nagsasabing nasa palengke ka—ang pinaghalong amoy ng sariwang isda, karne, gulay, prutas, at basang sahig na bagama't hindi kaaya-aya para sa iba, ay bahagi na ng araw-araw na buhay at kabuhayan ng lugar. Sa kabila ng ingay, trapiko, at kakaibang amoy, may sariling karakter ang Libertad. Isa itong bahagi ng Maynila na hindi nagpapanggap—totoo, masigla, at patuloy na nabubuhay sa ritmo ng mga ordinaryong Pilipinong araw-araw na namimili, nagtatrabaho, at nangangarap.

🠊 GIL PUYAT STATION 🚴

Pagdating sa Gil Puyat Station, mapapansin mong biglang dumarami ang mga biyahero. Ito ang isa sa mga pangunahing pintuan ng Maynila para sa mga manggagaling sa iba't ibang probinsya dahil malapit dito ang mga terminal ng bus na bumibiyahe patungong Batangas, Laguna, Bicol, at iba pang bahagi ng Southern Luzon. Habang pumapadyak ako sa kahabaan ng Taft Avenue, kapansin-pansin ang mga taong may bitbit na backpack, malalaking maleta, at mga kahong puno ng pasalubong o personal na gamit. Makikita sa kanilang mga mukha ang magkahalong pagod at pananabik—may mga pauwi sa kanilang pamilya matapos ang mahabang linggo ng pagtatrabaho, habang ang iba naman ay bagong dating sa Maynila, puno ng pag-asa at pangarap na makahanap ng magandang kinabukasan. May mga estudyanteng nagsisimula pa lamang sa kanilang bagong yugto ng buhay, mga OFW na pansamantalang nagbabakasyon, at mga probinsyanong handang sumubok ng bagong kapalaran sa lungsod. Habang ako'y tahimik lamang na dumaraan sakay ng aking bisikleta, hindi ko maiwasang isipin na bawat taong nakakasalubong ko rito ay may sariling kuwento—mga kuwentong puno ng sakripisyo, pangarap, at pag-asang balang araw ay magiging matagumpay ang kanilang paglalakbay. Sa isang iglap, napagtanto ko na hindi lang pala ako ang naglalakbay sa araw na iyon; bawat taong nasa Gil Puyat ay may kanya-kanyang destinasyong hinahabol at sariling "biyahe" na mas malayo pa kaysa sa rutang tinatahak ko sa ilalim ng LRT.

Sa Gil Puyat Station din napuputol ang pansamantalang isang straight line ng aking pagpadyak sapagkat kailangan mong kumanan sa intersection at tumawid para maipagpatuloy ang pagpadyak ng biyaheng ilalim. Dito ako minsan nahihirapan dahil napakaraming sasakyan ang aking sasagupain para makatawid sa kabila, kaya dapat na masanay na talaga sa paggamit ng hand signs para makatawid. At kapag nakatawid na ako at maaga pa, naroon, naghihintay sa akin ang Julie's Bakeshop na akin namang dinaraanan para mag-almusal saglit ng tinapay.

Bonehead - Kargado

🠊 VITO CRUZ STATION 🚴

Habang papalapit ako sa Vito Cruz Station, kapansin-pansin ang pagbabago ng mukha ng paligid. Biglang dumarami ang mga estudyanteng naka-uniform at tila ba bawat sulok ng kalsada ay may nagmamadaling humabol sa oras ng klase. May mga may bitbit na drafting tubes, malalaking architecture plates, canvas, paint brushes, gitara, violin case, at kung anu-ano pang gamit na nagsasabing hindi lang ito ordinaryong istasyon—ito ang mundo ng mga artista, musikero, atleta, at mga kabataang nangangarap. Habang pumapadyak ako sa ilalim ng LRT, tanaw ko sa magkabilang panig ng Taft Avenue ang ilan sa mga kilalang pamantasan tulad ng De La Salle University, College of Saint Benilde, at St. Scholastica's College, dahilan kung bakit halos buong araw ay buhay ang lugar. Makikita rin ang Rizal Memorial Sports Complex, kung saan ginaganap ang iba't ibang pambansang kompetisyon sa palakasan, kaya hindi rin mawawala ang mga atletang may dalang sports bag na naglalakad patungo sa kanilang ensayo. Sa paligid ay nagsisiksikan ang mga murang kainan, cafés, photocopy centers, printing shops, bookstores, at mga tindahang nagpi-print ng thesis at projects—mga negosyong umuunlad dahil sa walang humpay na daloy ng mga estudyante. Sa bawat stoplight ay may grupo ng magkakaibigang nagtatawanan, may nagre-review habang naghihintay ng jeep, at may mga fresh graduates na nakasuot ng toga at may hawak na bulaklak, naghahanda para sa susunod na kabanata ng kanilang buhay. Habang ako naman ay tuloy lang sa pagpedal, hindi ko maiwasang mapangiti. Sa Vito Cruz, parang bawat kanto ay may nagsisimulang pangarap. Isa itong paalala na ang paglalakbay, gaya ng pagbibisikleta, ay hindi lamang tungkol sa pagdating sa dulo ng ruta—kundi tungkol din sa mga pangarap na unti-unting binubuo sa bawat pedal at bawat hakbang.

Ito rin ang istasyon ng tren na lagi kong sinasakyan pauwi sa dating bahay namin sa Parañaque noong ako'y graduating high school student na sa Maynila pa nag-aaral. Haaay, sobrang daming alaala ang pumapasok sa tuwing binabaybay ko ang Vito Cruz. Nariyan ang University Mall, mga tiangge, ang bilihan ng NBA trading cards na usong-uso noong dekada nobenta, at higit sa lahat, ang mga memories ko dito—dito ako nakaranas na ma-holdap ng mga kabataang gangster na sinundan pa ako sa LRT, pero natakasan ko sila. They can afford to follow me kasi piso lang naman ang hinuhulog na token noon hanggang Baclaran na yun. Kaya sobrang nakakatipid sa pamasahe.

 🠊 QUIRINO STATION 🚴

Sa lahat ng estasyon na dinadaanan ko, Quirino Station marahil ang pinakamalapit sa puso ko. Hindi lang dahil bahagi ito ng ruta ng aking pagbibisikleta, kundi dahil dito ako bumababa noong 1998, noong high school pa ako. Sa bawat pagdaan ko rito, parang kusa akong ibinabalik ng alaala sa panahong estudyante pa lamang ako—walang iniintinding responsibilidad kundi makapasok sa klase at makauwi nang ligtas. Ang paligid ng Quirino ay buhay na buhay sa halos buong maghapon. Makikita rito ang mga maliliit na karinderya, bakery, computer shops, dormitoryo, at mga tindahang umaasa sa dagsa ng mga estudyante at empleyadong dumaraan sa Taft Avenue. Malapit din dito ang Manila Zoo, Rizal Memorial Sports Complex, at ang Ospital ng Maynila, kaya halo-halo ang mga taong makakasalubong mo—mga estudyante, atleta, pasyente, doktor, nurse, manggagawa, at mga pamilyang namamasyal. Habang pumapadyak ako sa ilalim ng LRT, hindi lang ang kasalukuyang tanawin ang nakikita ko; mas malinaw kong nakikita ang mga alaala ng aking kabataan.

Isa sa mga alaala na hinding-hindi ko malilimutan ay ang araw na sinalanta ng isang malakas na bagyo ang Maynila. Mataas na ang baha, ngunit huli na nang ipinahayag ang suspensyon ng klase. Nang matapos ang aming klase, halos wala nang masasakyang jeep o bus dahil hindi na makadaan ang mga sasakyan sa baha. Wala akong ibang nagawa kundi maglakad mula Quirino Station hanggang Baclaran, habang walang tigil ang pagbuhos ng ulan. Basang-basa ang aking uniporme, mabigat ang school bag sa aking likuran, at halos hanggang tuhod ang baha sa ilang bahagi ng Taft Avenue. Pagdating ko sa Baclaran ay wala ring masakyan na Sucat Hi-Way. Ito ang ruta ng jeep na aking sinasakyan pauwi, kaya no choice, kaya lakad na naman. Mas matindi ang kinaharap kong sitwasyon malapit sa NAIA dahil hanggang baywang na ang baha at takot siyempre noon sa mga bukas na manhole. Gutom, pagod, at giniginaw ako, ngunit wala akong ibang pagpipilian kundi ipagpatuloy ang paglalakad. Nang makarating ako sa aming bahay sa Parañaque, pakiramdam ko ay isa na akong Iron Man—hindi dahil mayroon akong superpowers, kundi dahil nalampasan ko ang isa sa pinakamahirap na biyahe at commute na naranasan ko bilang isang estudyante. Literal na nilakad ko ang Maynila hanggang Parañaque. ’Yan ang isa sa mga hindi ko makakalimutan sa buhay ko, kasabay ng napakalakas na pagbayo ng bagyo. Hanggang ngayon, tuwing dumaraan ako rito sakay ng aking bisikleta, para akong nanonood ng lumang pelikulang paulit-ulit na ipinapalabas sa aking isipan. Napapangiti na lang ako dahil ang dating estudyanteng hirap na hirap makauwi ay siya ring taong malayang nakakapagbisikleta sa parehong kalsadang minsang naging saksi sa isa sa mga pinakamatitinding hamon ng kanyang kabataan.

🠊 PEDRO GIL STATION 🚴

Habang papalapit ako sa Pedro Gil Station, ramdam kong nagbabago na naman ang karakter ng lungsod. Kung sa Vito Cruz ay nangingibabaw ang enerhiya ng mga estudyante at pangarap ng kabataan, dito naman ay mas nararamdaman ang realidad ng buhay. Sunod-sunod ang mga ospital, klinika, laboratoryo, at mga botika sa paligid, kaya hindi nakapagtatakang halos bawat taong makakasalubong mo ay may kanya-kanyang dahilan ng pagpunta rito. May mga pasyenteng papunta sa check-up, mga pamilyang nagbabantay ng mahal sa buhay, mga doktor at nurse na nagmamadaling pumasok sa duty, at mga medical representatives na paikot-ikot sa iba't ibang ospital. Habang pumapadyak ako sa kahabaan ng Taft Avenue, mapapansin ko rin ang mga ambulansyang maya't maya'y dumaraan, kasabay ng tunog ng kanilang sirena na tila nagpapaalala kung gaano kahalaga ang bawat segundo sa lugar na ito. Malapit din dito ang Philippine General Hospital (PGH), ang pinakamalaking pampublikong ospital sa bansa, pati na rin ang University of the Philippines Manila, kaya makakasalubong mo rin ang mga medical students na bitbit ang makakapal na libro at naka-white uniform, naghahanda para sa kanilang kinabukasan bilang mga manggagamot. Sa gilid ng kalsada ay makikita rin ang mga murang kainan, lugawan, at karinderyang bukas halos buong araw at gabi para sa mga bantay ng pasyente, mga intern, at mga empleyadong naghahanap ng mainit na pagkain sa pagitan ng kanilang mga responsibilidad. Dito mo mararamdaman ang ibang mukha ng Maynila—isang lungsod na puno ng magkahalong emosyon. May lungkot sa mga naghihintay ng magandang balita, may kaba sa mga papasok sa operating room, ngunit mayroon ding pag-asa sa bawat doktor, nurse, at health worker na walang sawang nagsisilbi. 

Pero bilang isang siklista na galing sa mahabang padyakan, may isa pa akong hinahanap kapag nasa Pedro Gil na ako—pagkain! At bago tuluyang umuwi sa Cavite, mayroon akong isang food-trip getaway na halos naging bahagi na ng ritwal pagkatapos ng long ride: ang Jim's Pares & Mami sa Maria Orosa Street. Kapag ilang oras ka nang pumapadyak, ibang klase ang dating ng isang mangkok ng mainit na sabaw at isang serving ng pares. Hindi mo na kailangang maghanap ng sosyal na restaurant; ang kailangan mo lang ay isang upuan, isang mangkok ng mainit na pagkain, at sapat na energy para sa susunod na milya ng biyahe. Sa menu nito, makikita ang mga paboritong pangmasa gaya ng beef pares, pares mami, pares bulalo, beef marrow o bone marrow, at iba't ibang mami.

Habang dumaraan ako rito sakay ng aking bisikleta, napapaisip ako na sa bawat tawiran ng Pedro Gil ay may kuwento ng pakikipaglaban, pananampalataya, at pag-asang balang araw ay magiging maayos din ang lahat. At pagkatapos ng lahat ng emosyon at mahabang padyakan, siyempre, hindi puwedeng matapos ang Pedro Gil chapter ko nang walang food trip—bago ako tuluyang umuwi ng Cavite, ang Jim’s Pares sa Maria Orosa Street ang isa sa mga paborito kong pit stop para pampatanggal ng gutom at pang-recharge ng katawan. Kasi sa isang siklistang ilang kilometro na ang nilakbay, minsan hindi lang hope ang kailangan para magpatuloy—kailangan din ng isang mainit na mangkok ng pares at kanin.

🠊 UNITED NATIONS STATION 🚴

Pagdating ko sa United Nations Station, parang unti-unting lumalawak ang tanawin at nagbabago na naman ang personalidad ng Maynila. Mula sa masikip at abalang Taft Avenue, habang patuloy akong pumapadyak sa ilalim ng LRT, nagsisimula nang sumilip ang malalawak na puno at espasyo ng Rizal Park, o mas kilala ng marami bilang Luneta. Dito mo mararamdaman na papasok ka na sa isa sa mga pinakaimportanteng bahagi ng Maynila—isang lugar na hindi lamang dinarayo ng mga turista kundi punong-puno rin ng kasaysayan, kultura, edukasyon, at mga alaala.

Sa paligid ng United Nations Station, makikita ang mga hotel, paaralan, tanggapan, ospital, lumang gusali, museo, at iba't ibang institusyon na matagal nang bahagi ng landscape ng Maynila. Isa sa mga lugar na may personal na alaala para sa akin ay ang Santa Isabel College. Hindi lang ito basta isang paaralan na nadadaanan ko sa aking Biyaheng Ilalim dahil may sarili akong kuwento rito. Naalala ko noong minsan nakapanood kami ng isang teatro tungkol sa Noli Me Tangere. Bilang isang estudyante noon, kakaiba ang experience na makita nang live sa entablado ang mga karakter na dati ay binabasa lang namin sa libro. At ang mas hindi ko malilimutan, ang gumanap bilang Maria Clara noon ay ang sexy star ng dekada '90 na si Sharmaine Suarez. Kaya kapag napapadaan ako sa bahaging ito, parang may isang lumang eksena na biglang nagre-replay sa isip ko—isang theater experience na hanggang ngayon ay bahagi pa rin ng aking personal na alaala sa Maynila.

At siyempre, hindi maaaring pag-usapan ang United Nations Station nang hindi binabanggit ang Rizal Park. Habang nagbibisikleta ako rito, tanaw ang mga puno at malalawak na bahagi ng parke. Naririyan ang Rizal Monument, mga hardin, open spaces, at iba't ibang historical attractions na nagpapaalala kung gaano kahalaga ang lugar na ito sa kasaysayan ng Pilipinas. Makikita mo ang mga pamilyang namamasyal, mga turistang may dalang camera, mga estudyanteng nasa educational trip, mga jogger, at mga taong simpleng naghahanap ng lugar upang maupo at magpahinga. Para sa isang siklista, malaking contrast ito sa ingay at sikip ng Taft Avenue—mula sa busina, usok, at traffic, biglang may mga punong nagbibigay ng kaunting ginhawa sa mata.

Malapit din dito ang National Museum Complex, kaya maraming estudyante, turista, at history buffs ang makikita sa paligid. May mga museo, monumento, lumang gusali, hotel, ospital, at iba't ibang tanggapan na nagsasama-sama sa isang bahagi ng lungsod. Habang pumapadyak ako sa ilalim ng LRT, mapapansin ko rin ang mga pedestrian na tumatawid, mga jeep na nagsasakay at nagbababa ng pasahero, mga bus na dumaraan, at mga street vendor na nag-aalok ng meryenda at malamig na inumin. Sa magandang panahon, sumisingit ang sikat ng araw sa pagitan ng mga gusali at poste ng LRT, habang ang paligid ay tila nagsasabing, "Welcome to old Manila."

Sa bahaging ito ng Biyaheng Ilalim, hindi na lang ako basta nagbibisikleta mula sa isang station papunta sa susunod. Para akong dumadaan sa isang open-air history book—may Rizal Park, may mga museo, may mga lumang gusali, at higit sa lahat, may mga personal na alaala. Sa isang banda ay ang LRT na patuloy na nagdadala ng libu-libong commuter; sa kabilang banda naman ay ang mga lugar na naging saksi sa kasaysayan at sa sarili kong kabataan. At habang patuloy akong pumapadyak, napapangiti ako dahil minsan pala, ang isang simpleng istasyon ay hindi lang tungkol sa tren o destinasyon. May mga lugar na kapag nadaanan mo, hindi lang kalsada ang binabalikan mo—pati ang mga alaala. Magpadyak tayo sa next station.

The End - Drayb My BM

🠊 CENTRAL TERMINAL STATION 🚴

Pagdating ko sa Central Terminal Station, pakiramdam ko ay nasa puso na talaga ako ng lumang Maynila. Dito nagsasama-sama ang iba't ibang mukha ng lungsod—mga estudyante, empleyado, vendors, commuters, turista, driver, at mga taong araw-araw na nakikipagsabayan sa mabilis na ritmo ng Maynila. Malapit dito ang Manila City Hall, ang Lawton area, mga lumang gusali at tanggapan ng pamahalaan, pati na rin ang mga makasaysayang lugar na nagbibigay ng kakaibang karakter sa paligid. Habang pumapadyak ako sa ilalim ng LRT, makikita ko rin ang Liwasang Bonifacio, ang Manila Central Post Office, at ang paligid ng Pasig River, habang hindi kalayuan ang Intramuros at iba pang heritage sites ng Maynila. Sa kabilang bahagi naman ay ang Pamantasan ng Lungsod ng Maynila (PLM) at iba pang paaralan at institusyong pang-edukasyon sa paligid ng Intramuros, kaya hindi rin nawawala ang mga estudyanteng naka-uniform, may dalang books, projects, at backpacks. Para bang sa isang maikling bahagi ng kalsada ay pinagsama-sama ang government center, educational district, transportation hub, at historical Manila.

Pero sa gitna ng lahat ng semento, gusali, kalsada, at trapiko, may isang lugar dito na nagbibigay ng kakaibang pahinga sa mata—ang Arroceros Forest Park. Madalas itong tawaging "lungs of Manila", at habang nagbibisikleta ako sa paligid ng Central at Lawton, madaling maintindihan kung bakit. Sa isang lungsod na tila unti-unting nagiging isang napakalaking concrete jungle, ang Arroceros ay parang maliit na piraso ng kagubatan na nakasingit sa gitna ng mga gusali. Sa loob nito ay makikita ang matatandang puno, iba't ibang halaman, mga malilim na daanan, at mga bahagi ng parke na nagbibigay ng mas tahimik at preskong atmosphere kumpara sa ingay ng labas. May mga taong naglalakad, nag-eehersisyo, nagpapahinga, nagbabasa, o simpleng naghahanap ng sandaling katahimikan. Para sa isang siklista, napakasarap isipin na pagkatapos mong makipagsabayan sa usok, busina, jeep, at init ng kalsada, mayroon palang ganitong berdeng oasis sa mismong gitna ng Maynila.

I've been in Arroceros twice; it's a great place to cool down after a long pedal. Nakakapagbigay ang lugar na ito ng pahinga, kalmadong pakiramdam at malamig na temperatura sapagkat napapaligiran ito ng mga puno. Ako naman ay nakaupo sa mga bench sa loob ng parke sa ilalim ng matatayog na puno.

Kapag nasa paligid ako ng Arroceros, parang biglang bumabagal ang oras. Sa labas ng parke, puro concrete, steel, asphalt at traffic; sa loob naman, puno, dahon, lilim at huni ng mga ibon. Hindi mo kailangang pumunta sa malayong probinsya para makakita ng kaunting kalikasan. Minsan, sapat nang hanapin mo ang mga natitirang berdeng espasyo sa lungsod. Kaya habang patuloy ang Biyaheng Ilalim, hindi ko maiwasang isipin na kailangan din ng Maynila ang mga ganitong lugar. Kung ang mga kalsada at gusali ang katawan ng siyudad, ang Arroceros naman ang isa sa mga bahaging nagbibigay dito ng pagkakataong huminga.

At kung pag-uusapan naman ang mas modernong mukha ng lugar, hindi rin mawawala ang SM City Manila. Malaking contrast ito sa Arroceros at sa mga lumang gusali ng Lawton. Ilang minuto lang ang pagitan ng isang makulimlim at tahimik na green space at isang modernong shopping mall na puno ng ilaw, tindahan, restaurants, grocery, cinema, at mga taong abala sa kanilang sariling lakad. Para sa mga commuter, estudyante, empleyado, at mga taong nasa paligid ng City Hall, nagsisilbi itong convenient stopover—puwedeng kumain, magpahinga, mag-shopping, mag-grocery, o magpalamig muna bago ipagpatuloy ang biyahe. At bilang siklista, minsan nakakaengganyo ring isipin na puwedeng maging quick pit stop ang SM Manila para mag-refill ng tubig o kumain bago muling sumabak sa kalsada.

Ang maganda sa bahaging ito ng Biyaheng Ilalim ay makikita mo ang tatlong mukha ng Maynila sa iisang lugar. May lumang Maynila sa paligid ng City Hall at Lawton, may modernong Maynila sa SM Manila, at may natural na Maynila sa Arroceros Forest Park. Sa isang banda, may concrete jungle; sa kabilang banda, may maliit na kagubatan. May jeep na nagmamadali sa kalsada, habang ilang metro lamang ang layo ay may mga punong tahimik na nakatayo. May shopping mall na puno ng modernong buhay, habang sa paligid naman ay mga gusaling ilang dekada nang bahagi ng kasaysayan ng lungsod.

At siyempre, hindi mawawala ang Lawton Underpass, kung saan tila nagkakabit-kabit ang iba't ibang direksiyon ng mga commuter. Sa paligid ay mga jeep na parang hindi nauubusan ng pasahero, bus na nagsasakay at nagbababa, mga pedestrian na mabilis na tumatawid, at mga vendor na abala sa kanilang mga paninda. May tunog ng busina, ingay ng makina, tawag ng mga dispatcher at driver, at walang tigil na yabag ng mga taong naghahabol sa kanilang destinasyon. Dito mo talaga makikita ang totoong ritmo ng lungsod—mabilis, magulo, maingay, pero somehow organisado sa sarili nitong paraan.

At may isa pang dahilan kung bakit espesyal sa akin ang Central Terminal sa Biyaheng Ilalim. Dito na nagtatapos ang mahabang straight-line journey ng LRT-1 na sinusundan ko mula Baclaran. Mula sa Baclaran, halos diretso lang ang tinatahak ng linya habang ako ay pumapadyak sa ilalim nito, station after station. Pero pagdating sa Central, mapapansin mong magbabago na ang direksiyon ng LRT. Mula rito, kakabig na ang linya sa isang kurba patungo sa kabilang bahagi ng Pasig River, bago magpatuloy sa susunod na istasyon, ang Carriedo. Para sa akin, may simbolismo ang Central Terminal: dito nagtatapos ang aking straight-line ride at nagsisimula ang bahaging kailangang sumunod sa liko ng lungsod.

Kaya habang pinagmamasdan ko ang LRT na kumakabig palayo sa dating direksiyon nito, napapaisip ako na ang biyahe ko rin ay parang ganoon. Mula Baclaran, puro diretso lang—pedal, preno, iwas, pedal ulit. Pero sa Central Station, may kakaibang pakiramdam na parang isang kabanata ang nagsasara. Sa likuran ko na ang Taft Avenue, Rizal Park, United Nations, Pedro Gil, Vito Cruz, at ang iba pang mga istasyong dinaanan ko. Sa paligid ko naman ay ang lumang Maynila, ang concrete jungle, ang berdeng Arroceros, at ang modernong SM Manila. Dito ko napagtanto na ang Central Terminal ay hindi lamang isang istasyon. Isa itong lugar kung saan nagtatagpo ang nakaraan, kasalukuyan, kalikasan, at modernong Maynila—at kung saan ang isang tuwid na biyahe ay kailangang lumiko para maipagpatuloy ang kuwento. Tutungo tayo sa susunod na istasyon. Padyak Jack!

🠊 CARRIEDO STATION 🚴

Pagdating ko sa Carriedo Station, parang biglang nagpalit ng eksena ang Biyaheng Ilalim. Kung sa Central Station ay ramdam ko ang government center at lumang Maynila, dito naman ay tila pumasok ako sa isang napakalaking shopping district na ilang dekada nang buhay. Habang pumapadyak ako sa ilalim ng LRT, kailangan kong maging mas alerto dahil kaliwa't kanan ang mga pedestrian, jeep, delivery vehicles, vendors, at mga mamimiling tila may sariling direksiyon. Para sa isang siklista, hindi ito iyong lugar na puwedeng basta humataw; dito, mas bagay ang mabagal na padyak, matalas na mata, at siyempre, mahabang pasensya. Ito ang paraiso ng bargain hunter.

Sa paligid ng Carriedo, malapit na ang Quiapo, kaya habang dumadaan ako ay ramdam ko agad ang kakaibang halo ng komersiyo, relihiyon, at lumang Maynila. Puwede kang lumiko patungo sa Quiapo Church at sa Quiapo market, kung saan makikita ang iba't ibang paninda—mula damit, sapatos, accessories, religious items, herbal products, electronics, hanggang sa kung anu-anong bagay na minsan ay hindi mo naman planong bilhin pero bigla mong maiuuwi. At kapag araw ng Biyernes o kapag maraming tao, ibang klase ang energy ng lugar. Siksikan, maingay, pero buhay na buhay. Habang pumapadyak ako, parang bawat metro ay may bagong bagay na gustong ipakita sa akin.

Hindi rin kalayuan ang Escolta, ang dating financial at commercial center ng Maynila. Dito mo makikita ang mga lumang gusaling may architectural character at mga bakas ng panahong ang Escolta ang isa sa mga pinaka-sosyal na lugar sa Maynila. Kapag nag-bike ka rito at medyo mabagal ang takbo, mapapansin mo ang mga gusaling tila tahimik na nakatayo habang pinapanood ang pagbabago ng lungsod. May kakaibang nostalgia sa lugar—parang may kuwento ang bawat lumang façade, bawat tindahan, at bawat kalyeng dinaanan ng mga tao bago pa naging ganito ka-busy ang Metro Manila.

At siyempre, hindi mawawala ang mga lumang tindahan, jewelry stores, optical shops, pawnshops, tela, sapatos, bags, electronics, at iba't ibang bargain shops na nakapaligid sa Carriedo at Quiapo. Dito mo mararamdaman ang tunay na old-school Manila shopping experience. Hindi ito iyong tipong papasok ka sa air-conditioned mall at tahimik na mag-iikot. Dito, kailangan mong makipagsabayan. May nagtatawaran, may nagtatanong ng presyo, may vendor na sumisigaw ng promo, at may mamimiling may hawak nang limang plastic bag pero naghahanap pa rin ng isang bagay na "last na talaga."

Habang pumapadyak ako, unti-unti kong naaamoy ang iba't ibang amoy ng paligid. May insenso mula sa mga religious store at paligid ng Quiapo Church, may amoy ng bagong lutong hopia at Chinese pastries mula sa mga tindahan sa paligid, at siyempre, hindi mawawala ang amoy ng street food—fishball, kwek-kwek, barbecue, siomai at iba pang pagkaing pang-meryenda. Kapag huminto ka sa isang intersection, sabay-sabay mong maririnig ang busina ng jeep, tawag ng mga tindero, yabag ng mga pedestrian at tunog ng mga sasakyang dumaraan. Para kang nasa isang malaking orchestra na walang conductor, pero somehow, gumagana.

Kung may oras ako sa Carriedo, hindi lang ako basta dumaraan. Maaari akong mag-bike papuntang Quiapo, maglibot sa paligid ng simbahan, maghanap ng bargain sa palengke at mga tindahan, o tumuloy patungong Escolta para silipin ang mga lumang gusali at ang dating glory days ng commercial Manila. Maaari rin akong tumawid patungo sa Binondo, na hindi kalayuan mula rito, para sa isang tunay na food trip—Chinese restaurants, dim sum, hopia, noodles, siopao at iba pang pagkain na talagang bagay sa isang siklistang gutom. At kung gusto ko namang bumalik sa mas makasaysayang atmosphere, maaari akong tumuloy sa paligid ng Jones Bridge at Pasig River para makita ang isa pang mukha ng lumang Maynila.

Pero habang nasa ilalim ako ng LRT at patuloy na pumapadyak, ang pinaka-nakakatuwa sa Carriedo ay hindi lamang kung saan ako maaaring pumunta. Ang mismong pagdaan dito ang isang experience. Kailangan mong mag-ingat sa mga taong biglang tatawid, sa mga sasakyang biglang liliko, sa mga vendors na may paninda hanggang gilid ng kalsada, at sa mga mamimiling tila may sariling traffic rules. Minsan, mas mabilis pa ang paglalakad kaysa pagbibisikleta rito.

At habang umaandar ako sa gitna ng ingay, tawaran, amoy ng pagkain at lumang Maynila, naiisip ko na ang Carriedo ay hindi lamang isang LRT station. Isa itong buhay na palengke ng mga kuwento. Dito nagtatagpo ang mga taong naghahanap ng murang bilihin, mga debotong papunta sa Quiapo, mga negosyanteng naghahanap ng kita, mga turistang gustong makita ang lumang Maynila, at mga tulad kong siklistang dumaraan lamang pero napapahinto sandali dahil sa dami ng gustong makita.

Mula sa ilalim ng LRT, patuloy kong sinusundan ang linya patungo sa susunod na istasyon. Pero bago ako tuluyang umalis sa Carriedo, isang bagay ang malinaw sa akin: kung ang Baclaran ang pagsubok sa pasensya, ang Carriedo naman ang pagsubok sa iyong wallet. Dahil sa dami ng makikita, maaamoy, matitikman at mabibili rito, mahirap sigurong dumaan nang hindi napapaisip ng, "Sige na nga, bili na rin ako nito."

🠊 DOROTEO JOSE STATION 🚴

Pagdating ko sa Doroteo Jose Station, ramdam ko na agad na ibang klase na ang energy ng biyahe. Ito ang station ng mga biyahero—mga taong papuntang norte, mga commuter na lilipat ng ruta, mga estudyanteng papasok sa klase, mga manggagawang papasok o pauwi, at mga pasaherong may bitbit na malalaking bag dahil galing o papunta sa ibang probinsya. Nasa Rizal Avenue ang estasyon at napakalapit nito sa Recto Station ng LRT-2, na konektado sa pamamagitan ng walkway, kaya para kang nasa isang malaking interchange ng mga taong may kanya-kanyang direksiyon. 

Habang pumapadyak ako sa ilalim ng LRT, mapapansin ko ang mga bus terminal at mga sasakyang naghihintay ng pasahero. Ito ang bahagi ng ruta kung saan mas ramdam ang connection ng Maynila sa mga lugar sa Northern Luzon. May mga biyaherong may dalang backpack, maleta, kahon at pasalubong; may mga bagong dating sa Maynila at mayroon ding mga pauwi na sa kanilang probinsya. Sa paligid ng station ay makikita rin ang Manila Grand Opera Hotel, Manila City Jail, Dr. Jose Fabella Memorial Hospital, at mga commercial establishments tulad ng Isetann Cinerama Complex at Odeon Terminal Mall.

At dahil malapit na rin tayo sa University Belt, hindi mawawala ang mga estudyante. May mga naka-uniform na nagmamadaling humabol sa klase, may mga naka-backpack na naghahanap ng murang kainan, may mga nagpo-photocopy ng assignments, at may mga dormer na tila permanenteng nakikipagsapalaran sa buhay-Maynila. Malapit din ang mga paaralan sa University Belt, kaya kung ikaw ay nagbibisikleta rito sa oras ng pasok o uwian, kailangan mong maging extra alerto. Biglang may grupo ng estudyanteng tatawid, may jeep na magbababa ng pasahero, at may pedestrian na parang may sariling shortcut sa gitna ng traffic. Dito, hindi puwedeng naka-autopilot ang siklista.

Mayroon ding mga pamilyar na tanawin ng lumang Santa Cruz—mga tindahan, karinderya, bakery, maliit na negosyo, repair shops at mga street vendor. At kung nagutom ka habang nagbibisikleta, hindi ka mahihirapang maghanap ng pagkain. Sa paligid mismo ay may iba't ibang kainan, mula sa mga simpleng pang-masa hanggang sa mga Chinese-style restaurants at noodle shops. Halimbawa, malapit sa station ang Ling Nam Noodle Factory and Wanton Parlor, habang may mga mas simpleng pagkain din gaya ng Tapsihan sa Tomas Mapúa. Kung coffee break naman ang kailangan mo, may mga café rin sa paligid ng Rizal Avenue.

Pero ang pinakanakakatuwa sa Doroteo Jose ay ang pakiramdam na hindi ka lang nasa isang station—nasa isang malaking transit point ka ng buhay ng mga tao. May taong nagsisimula pa lamang ng mahabang biyahe at may taong ilang oras nang naglalakbay at malapit nang makarating sa destinasyon. May mga taong papunta sa paaralan, may papunta sa trabaho, may pauwi sa probinsya, at may bagong dating sa Maynila para maghanap ng oportunidad. Habang ako naman ay patuloy na pumapadyak sa ilalim ng LRT, parang nakikisabay ako sa lahat ng kanilang kuwento. Kanya-kanyang istorya, kanya-kanyang pag-agos ng buhay. 

At dito ko lalo nararamdaman na ang Biyaheng Ilalim ay hindi lamang tungkol sa LRT-1 stations. Ang bawat estasyon ay parang isang chapter ng Maynila. Sa Baclaran, may tiis at pasensya; sa Vito Cruz, may mga pangarap ng kabataan; sa Pedro Gil, may pakikipaglaban at pag-asa; sa Central, may kasaysayan; sa Carriedo, may bargain at komersiyo; at ngayon sa Doroteo Jose, may mga biyaherong patuloy na umaalis, dumarating, nagsisimula, at umuuwi. At habang ako ay nakasakay sa bisikleta, isang bagay ang malinaw: lahat kami ay may pupuntahan—magkakaiba man ang destinasyon, pare-pareho kaming may sariling biyahe. Padyak tayo sa susunod na istasyon.

🠊 BAMBANG STATION 🚴

Paglampas ko sa Doroteo Jose, ibang atmosphere na naman ang sasalubong sa akin. Bambang Station—ito ang bahagi ng Biyaheng Ilalim kung saan biglang nagiging medical district ang paligid. Nasa Rizal Avenue ang estasyon, sa kanto ng Bambang Street, at kilala ang lugar sa dami ng mga tindahang nagbebenta ng medical at laboratory supplies. Habang patuloy akong pumapadyak sa ilalim ng LRT, mapapansin ko na parang bawat kanto ay may koneksiyon sa mundo ng healthcare: may mga medical supply store, hospital equipment, laboratory materials, at mga taong may bitbit na kahon o supot na halatang may pinamili para sa ospital o pasyente.

Dito mo makikita ang mga bagay na karaniwang hindi mo napapansin kapag nasa ordinaryong shopping district ka—wheelchairs, crutches, walkers, hospital beds, stethoscopes, blood-pressure apparatus, syringes, gloves, masks, bandages, medical uniforms, at iba't ibang hospital supplies. May mga tindahan mismo sa paligid ng istasyon, at may ilan pa sa Bambang Street at Rizal Avenue. May mga kilalang medical-supply businesses din sa lugar gaya ng Medical Center Trading Corp., Reman Hospital Medical and Laboratory Depot, at 1629 TripleS Medical and Dental. Kaya kung may hinahanap kang gamit para sa ospital, rehabilitation, laboratory work, o pag-aalaga ng pasyente, malaki ang posibilidad na Bambang ang isa sa mga unang lugar na maiisip mo.

Pero habang nagbibisikleta ako rito, hindi lang mga tindahan ang napapansin ko. Ramdam ko rin na malapit na ako sa isang malaking hospital zone ng Maynila. Nasa paligid ang Jose R. Reyes Memorial Medical Center at San Lazaro Hospital, kaya hindi nakapagtataka kung bakit napakaraming medical-related establishments dito. May mga pasyenteng may kasamang kamag-anak, may mga taong naghahanap ng gamot o medical supplies, may mga hospital worker na nagmamadali, at may mga vendor na nakapuwesto sa gilid ng kalsada. Sa isang tingin pa lang, alam mong ang lugar na ito ay may malaking bahagi sa buhay ng mga taong may kailangang gamutin, alagaan, o tulungang gumaling. Tandang-tanda ko ang mga pangalan ng mga hospital na ito dahil kadalasang nababanggit ang mga ito sa mga balita, lalo na kapag bagong taon. Sa Jose Reyes Memorial Medical Center, dito dinadala ang mga naputukan at nasabugan ng labintador at iba pang malalakas na paputok. Ang San Lazaro Hospital naman ay takbuhan ng mga taong nakagat ng aso o pusa na may rabies. 

At dahil Biyaheng Ilalim ang kuwento ko, ibang klase rin ang challenge ng pagpedal dito. Hindi ito iyong parte ng ruta na puwedeng magpakitang-gilas sa bilis. Kailangan kong maghinay-hinay. May mga pedestrian na tumatawid, tricycle at jeep na nagsasakay ng pasahero, delivery vehicles na humihinto sa harap ng mga tindahan, at mga taong may dalang malalaking kahon ng medical supplies. Minsan, makikita mo pa ang isang wheelchair o hospital equipment na inilalabas ng tindahan, kaya talagang kailangan mong bantayan ang bawat galaw sa kalsada.

🠊 TAYUMAN STATION 🚴

Unti-unting lumuluwag ang paligid habang umaalis ka sa mas siksik na bahagi ng Bambang. Sa Tayuman, ibang mukha naman ng Maynila ang unti-unting lumilitaw. Ang Tayuman Street ay isang mahalagang east-west road na tumatawid mula sa Santa Cruz patungong Tondo, kaya makikita rito ang halo ng residential areas, maliliit na negosyo, paaralan, simbahan, at mga establisimyentong matagal nang bahagi ng komunidad.

Malapit dito ang Manila Chinese Cemetery, isa sa pinakamatandang sementeryo sa Maynila, na itinatag noong 1843. Hindi lang ito basta sementeryo—para itong isang tahimik na museum ng kasaysayan ng Tsinoy community. Makikita rito ang malalaki at detalyadong mausoleo na may halong impluwensiyang Chinese, Filipino-Hispanic, Art Deco, Neoclassical, at modernist architecture.

At habang nagbibisikleta ka sa mga kalye sa paligid, mapapansin mo rin ang mga lumang bahay na tila naiwan sa ibang panahon. May mga simpleng bahay na may lumang disenyo, makikitid na eskinita, lumang tindahan, repair shops, karinderya at mga negosyong tila ilang dekada nang nagsisilbi sa parehong mga residente. Dito mo mararamdaman na hindi lahat ng lumang Maynila ay nasa mga postcard o heritage building—minsan, nasa ordinaryong bahay at tindahan lang na araw-araw mong nadadaanan.

May isa pang nakakatuwang layer ang Tayuman para sa mga mahilig sa railway history. Bago maging pamilyar ang LRT station na nakikita natin ngayon, mayroon ding Tayuman Station ng Philippine National Railways. Nagsilbi itong pansamantalang terminal noong dekada ’90 habang inaayos ang Tutuban Station, bago tuluyang mawala ang dating PNR station.

Ang kasalukuyang Tayuman Station ng LRT-1 ay binuksan noong May 12, 1985, bilang bahagi ng pagpapalawak ng LRT patungong Monumento. Kaya kapag nasa ilalim ka ng estasyon, para kang dumadaan sa isang lugar na ilang beses nang nagpalit ng mukha—mula sa lumang riles, naging LRT corridor, at patuloy na nakikisabay sa mabilis na pagbabago ng Maynila.

Tayuman is where old Manila doesn't disappear—it simply blends into the new. May LRT sa ibabaw, modernong negosyo sa gilid, lumang bahay sa eskinita, at sa hindi kalayuan, isang malaking sementeryong nag-iingat ng mahigit isang siglo ng kuwento. Kapag nagbisikleta ka rito, hindi lang kalsada ang tinatahak mo; para kang dumadaan sa mga pahina ng lumang Maynila na buhay pa rin hanggang ngayon.

At siyempre, hindi kumpleto ang pagdaan ko sa Tayuman kung hindi ko babanggitin ang Dambana ng Espiritu Santo, na matatagpuan sa Rizal Avenue corner Tayuman Street sa Sta. Cruz, Manila. Ang dating Espiritu Santo Parish ay itinatag noong 1926, at ang kasalukuyang simbahan ay natapos at binasbasan noong May 14, 1932. Noong June 8, 2014 naman, idineklarang Archdiocesan Shrine of Espiritu Santo ang simbahan.

Kapansin-pansin ang itsura ng simbahan dahil sa lumang Gothic-inspired na facade, mataas na central gable, rose window, at mga detalye sa loob na nagbibigay dito ng karakter ng isang lumang simbahang Maynila. Sa sanctuary ay makikita ang retablo ng Espiritu Santo, kung saan nangingibabaw ang simbolo ng Holy Spirit, habang mayroon ding stained-glass windows at mga detalyeng matagal nang bahagi ng kasaysayan ng simbahan.

May interesting story din ang lugar. Ang lupang kinatatayuan ng simbahan ay dating isang public cemetery na isinara noong 1913 dahil sa mga usaping pangkalusugan. Nang itinatag ang Espiritu Santo Parish noong 1926, nagsimula ang pagtatayo ng mas permanenteng simbahan. Noong 1931, isang crypt na may 444 niches ang itinayo sa ilalim ng altar, at ang pagbebenta ng mga niches ay nakatulong sa pagpopondo sa construction ng simbahan.

At para sa akin, hindi lang ito isang historical church na nadaanan ko habang nagbibisikleta.

Ilang beses na rin akong nakapagsimba dito.

Kaya may kakaibang familiarity ako sa lugar. Kapag naririnig ko ang Tayuman, hindi lang LRT station, traffic, lumang bahay o mga tindahan ang pumapasok sa isip ko. Kasama sa alaala ko ang simbahan—ang pagpasok sa loob nito, ang katahimikan na biglang naghihiwalay sa ingay ng Rizal Avenue, at ang ilang pagkakataong dito ako naupo at nakinig sa misa.

Parang may sariling pause button ang simbahan.

Sa labas, tuloy-tuloy ang Maynila—jeepney, bus, LRT, vendors, pedestrians at busina. Pero kapag nakapasok ka sa loob ng Dambana ng Espiritu Santo, may sandaling bumabagal ang lahat. At dahil ilang beses na rin akong nakapagsimba rito, hindi na lang siya isang landmark para sa akin. Bahagi na siya ng personal kong mapa ng Maynila.

Sandwich - Bisikleta

🠊 BLUMENTRITT STATION 🚴

Ito ang lugar kung saan naghahalo ang tren, jeep, PNR noon, at libu-libong commuter.

Laging buhay.

Laging maingay.

Laging may naglalakad.

At kahit hindi mo tingnan ang mapa, mararamdaman mong malapit ka na sa hilagang dulo ng Maynila.

Ang Blumentritt Station ay isa sa mga istasyon ng LRT-1 na talagang may kakaibang urban character. Binuksan ito noong May 12, 1985, kasabay ng pagpapalawig ng LRT patungong Monumento. Ang pangalan nito ay nagmula sa Blumentritt Road, na ipinangalan kay Ferdinand Blumentritt, ang Austrian-born Bohemian scholar na naging malapit na kaibigan at tagasuporta ni Dr. Jose Rizal.

Pero ang mas interesting dito ay hindi lang LRT ang makikita mo.

May PNR din dito noon.

Literal na magkatabi ang dalawang mundo ng tren—ang LRT na dumaraan sa ibabaw ng Rizal Avenue at ang PNR station na ilang hakbang lamang ang layo. Ang PNR Blumentritt ay napakatanda na sa kasaysayan ng riles ng Maynila. Binuksan ito noong December 22, 1905, at noong una ay tinawag na San Lazaro Station.

Kaya kung tutuusin, ang Blumentritt ay parang isang living railway museum ng Maynila.

Dito nagtatagpo ang iba't ibang klase ng commuter. May mga sumasakay ng LRT papunta sa trabaho o eskuwela. May mga bumababa para sumakay ng jeep. May mga tricycle na sumisingit sa mas maliliit na kalsada. At noong aktibo pa ang PNR Metro Commuter service, may mga pasaherong galing sa iba't ibang bahagi ng Metro Manila na dumadaan dito.

Kaya hindi nakapagtataka na laging may galaw ang Blumentritt.

Sa paligid naman ay makikita ang mga pamilihan, maliliit na tindahan, karinderya, repair shops, barber shops, bangko, fast-food restaurants at iba pang negosyo. Malapit din dito ang Chinese General Hospital, Manila North Cemetery, SM City San Lazaro, Blumentritt Market at San Roque de Manila Parish.

At dito mo rin mapapansin ang isang kakaibang katangian ng Maynila: ang ospital, palengke, simbahan, sementeryo, tren at residential neighborhoods ay magkakalapit. Isang kanto lang ang pagitan, pero parang iba’t ibang mundo ang iyong pinapasok.

Kung manggagaling ka sa Tayuman, mapapansin mong unti-unting nag-iiba ang atmosphere. Sa Tayuman, may mga medical supply stores at mga ospital-related businesses. Pagdating sa Blumentritt, mas ramdam mo naman ang transportation hub at public market atmosphere. Mas maraming tao, mas maraming sasakyan, mas maraming nagmamadali.

At higit sa lahat, may pakiramdam na papalabas ka na sa lumang sentro ng Maynila.

Dahil pagkatapos ng Blumentritt ay susunod na ang Abad Santos, R. Papa, 5th Avenue at kalaunan ay Monumento. Ang Blumentritt ang isa sa mga puntong unti-unti nang nagbabago ang karakter ng lungsod—mula sa makasaysayang Inner Manila patungo sa mas siksik at mas working-class na bahagi ng hilaga.

Pero may isang bagay na hindi nagbabago:

Ang ingay.

Busina.

Boses ng mga nagtitinda.

Kalansing ng jeepney.

Ingay ng mga taong nagmamadali.

At sa ibabaw ng lahat ng iyon, dumaraan ang LRT.

Noon, may PNR ding dumaraan sa ibaba.

Kaya kung iisipin, ang Blumentritt ay hindi lamang isang estasyon.

Pero sa dami ng tao at sa siksikan sa paligid ng Blumentritt, ingat lang din talaga sa gamit.

Isa ito sa mga lugar na kailangan mong maging extra alerto, lalo na sa mga masisikip na bahagi, tawiran, pila ng jeep, at sa mga sulok-sulok na dinadaanan ng mga commuter. May mga naiulat na insidente ng pagnanakaw sa mismong Blumentritt Road, kabilang ang pagnanakaw ng cellphone, kaya hindi masamang magdoble-ingat.

Kaya kapag nandito ka, huwag masyadong kampante.

Huwag ilagay ang cellphone sa bukas na bulsa.

Huwag basta ilabas ang wallet habang naglalakad.

At kung may backpack o bag, mas mabuting nasa harapan mo ito kapag siksikan.

Lalo na kung nagbibisikleta ka at kailangan mong huminto sa gitna ng maraming tao—huwag basta-basta iiwan ang cellphone o ibang valuables sa ibabaw ng bisikleta.

Hindi naman ibig sabihin na lahat ng taong makakasalubong mo rito ay magnanakaw. Marami sa kanila ay ordinaryong commuters lamang na nagmamadaling pumasok sa trabaho, umuwi, mamalengke o sumakay ng susunod na jeep.

Isa itong lugar kung saan nagtatagpo ang iba't ibang paraan ng paglalakbay ng mga Manileño—mula sa lumang tren hanggang sa modernong LRT, mula sa jeepney hanggang sa tricycle, at mula sa paglalakad hanggang sa bisikleta.

At habang tinatahak ko ang kalsadang ito sa aking bisikleta, doon ko mas naramdaman:

Malapit na ako sa hilaga.

Hindi na ito iyong Maynila na tahimik mong iniikot para maghanap ng heritage buildings.

Ito na iyong Maynila na gumigising nang maaga, nagtatrabaho buong araw, nagmamadali sa pag-uwi, at kahit gabi na ay may buhay pa rin sa kalsada.

Blumentritt—magulo, maingay, masikip, pero tunay na buhay na buhay.

🠊 JOSE ABAD SANTOS STATION 🚴

Mas simple.

Mas residential.

Mas tahimik.

Parang humihinga na ang lungsod matapos ang mahabang biyahe.

Pag-alis mo sa Blumentritt, mapapansin mong medyo nagbabago na ang atmosphere. Hindi na ganoon kasikip ang pakiramdam ng paligid. May mga tindahan pa rin, jeepney, tricycle at mga taong naglalakad, pero mas ramdam mo na ang residential character ng Tondo at Santa Cruz.

Ang Abad Santos Station ay nasa Rizal Avenue at nagsisilbi sa mga komunidad ng Tondo at Santa Cruz. Binuksan ito noong May 12, 1985, kasabay ng unang pagpapalawak ng LRT-1 hanggang Monumento. Ang pangalan nito ay nagmula kay Jose Abad Santos, dating Chief Justice ng Supreme Court na pinatay ng Japanese forces noong World War II.

At dito, parang unti-unti nang nawawala ang sobrang bilis ng Central Manila.

May mga lumang bahay.

May maliliit na sari-sari store.

May mga karinderyang tila matagal nang nakapuwesto sa parehong kanto.

May mga batang naglalaro sa harap ng bahay.

May mga matatandang nakaupo sa bangketa at nagkukuwentuhan.

At may mga taong parang kabisado na ang bawat shortcut, eskinita at sakayan sa lugar.

Isa sa mga interesting na puntahan mula rito ay ang Manila North Cemetery, isa sa mga pinakamalalaking makasaysayang sementeryo sa Maynila. Hindi lamang ito lugar ng mga puntod; makikita rin dito ang mga lumang mausoleum, chapel at iba't ibang estilo ng burial architecture na nagpapakita ng iba't ibang panahon ng kasaysayan ng Maynila. Malapit din ang La Loma Cemetery at ang lumang chapel nito.

Kung mahilig ka naman sa history, mayroon ding Philippine Chinese Anti-Japanese War Memorial Hall na malapit sa Abad Santos. Isa itong lugar na nagpapaalala sa karanasan ng Chinese-Filipino community noong panahon ng Japanese occupation.

May mga simbahan din sa paligid gaya ng San Jose Manggagawa Parish at Roosevelt Memorial Church, kaya hindi rin mawawala ang religious character ng mga residential neighborhood dito.

At kung gusto mo ng mas lively na side ng Tondo, hindi rin naman kalayuan ang mga lugar na patungo sa Divisoria at Binondo. Kaya kahit mas relaxed ang atmosphere sa Abad Santos, ilang minuto lamang ang layo mo mula sa mga lugar na kilalang-kilala sa kanilang commercial activity.

At habang nagbibisikleta ako sa ilalim ng LRT, doon ko naisip na minsan, hindi naman kailangan ng malaking landmark para maging interesting ang isang lugar.

Minsan, sapat nang makita mo ang lumang bahay, maliit na tindahan, mga taong nakaupo sa harap ng kanilang bahay, batang naglalaro, jeep na dumadaan, at isang lungsod na patuloy lang sa pamumuhay.

Dahil iyon ang tunay na charm ng Abad Santos.

🠊 R.PAPA STATION 🚴

Dito ramdam mo na ang paglipat ng karakter ng siyudad. Pagdating sa R. Papa Station, parang unti-unti ka nang lumalabas sa dating larawan ng downtown Manila at pumapasok sa isang bahagi ng lungsod na mas residential, mas local, at mas pamilyar ang atmosphere. Ang pangalan ng istasyon ay nagmula sa R. Papa Street, na ipinangalan kay Ruperto Papa, isang dating alkalde ng Maynila. Binuksan ang LRT-1 R. Papa Station noong May 12, 1985, bilang bahagi ng unang extension ng linya patungong Monumento.

Habang nagbibisikleta sa ilalim ng LRT, mapapansin mong mas maraming lumang negosyo at establisimyentong matagal nang bahagi ng komunidad. May mga tindahan na parang ilang dekada nang nandoon, mga maliit na talyer, vulcanizing shops, sari-sari stores, karinderya, barber shop at iba pang negosyo na hindi naman kailangan ng malaking signage para malaman mong matagal na silang kilala ng mga residente. May mga tindahang maaaring napuntahan na ng mga magulang, at ngayon ay pati mga anak nila ay suki na rin. Iyon ang klase ng negosyo na hindi lang produkto ang ibinebenta—kasama na rito ang familiarity at tiwala ng magkakapitbahay.

Mas kapansin-pansin din dito ang mga pamilyang matagal nang naninirahan sa lugar. Sa halip na puro commuters at office workers na nagmamadali sa downtown, makikita mo ang mas ordinaryong ritmo ng isang residential community. May mga bahay na ilang henerasyon nang tinitirhan, mga lumang gate na ilang beses nang napinturahan, mga halaman sa harap ng bahay, mga batang naglalaro sa kalsada at mga kapitbahay na tila magkakakilala na simula pagkabata. Dito mo makikita ang isang uri ng Maynila na hindi laging napapansin dahil hindi ito bahagi ng mga tourist postcard, pero ito ang Maynila na tunay na tinitirhan ng maraming tao araw-araw.

At habang nagpapatuloy ang iyong biyahe, mapapansin mong unti-unti nang nawawala ang pakiramdam ng downtown Manila. Hindi na ganoon karami ang malalaking commercial establishments at office buildings na makikita mo sa paligid. Mas nangingibabaw ang mga residential street, maliliit na negosyo at mga komunidad na tila may sariling rhythm. Pero huwag mong isipin na wala nang excitement dito. Sa totoo lang, ang excitement ay nasa maliliit na bagay—isang jeep na biglang huminto para magsakay ng pasahero, isang tindera na kilala ang regular customer, mga batang naghahabulan, isang lumang bahay na nakasiksik sa pagitan ng mga bagong construction, o isang karinderyang puno tuwing oras ng tanghalian.

Interesting din ang lokasyon ng R. Papa dahil malapit ito sa ilang mahahalagang bahagi ng Tondo, isa sa mga pinaka-populated at historically significant na distrito ng Maynila. Kung gusto mong maramdaman ang mas authentic na street life ng Tondo, puwede kang lumihis sa mga kalye patungo sa residential neighborhoods at maliliit na commercial areas. Hindi ito iyong polished version ng Maynila na madalas makita sa mga tourist brochure. Ito iyong raw, ordinary, noisy-but-familiar Manila na makikita mo kapag talagang naglalakad o nagbisikleta ka sa mga inner streets. Dagdagan nga lang ng kaunting ingat kung susuungin mo ang mga tipo ng area na aking tinutukoy dahil bilang Pilipino, alam nating lahat na hindi lang basta-basta ang Tondo. 

May mga lugar din sa paligid na maaaring maging interesting side trips para sa mga mahilig sa history at local culture. Hindi kalayuan ang Tondo Church, o Santo Niño de Tondo Parish, na isa sa mga makasaysayang simbahan ng Maynila at matagal nang sentro ng debosyon ng mga taga-Tondo. Kapag nagpunta ka naman sa mas commercial na bahagi ng distrito, malapit ka rin sa mga pamilihan at kalye na konektado sa mas malawak na Tondo-Divisoria area. Kaya kahit parang mas tahimik ang R. Papa kumpara sa Blumentritt, hindi ibig sabihin na wala nang kuwento ang paligid.

Para sa akin, ito ang magandang bahagi ng Biyaheng Ilalim dahil dito mo mararamdaman na nagbabago ang lungsod nang hindi mo namamalayan. Hindi naman biglang naglaho ang downtown Manila. Unti-unti lang itong napapalitan ng ibang mukha. Ang malalaking gusali ay napapalitan ng lumang bahay. Ang malalaking establisimyento ay napapalitan ng maliliit na tindahan. Ang office crowd ay napapalitan ng mga residenteng pauwi o palabas ng kanilang mga bahay. At ang mga tourist landmarks ay napapalitan ng mga lugar na ordinaryo para sa iba, pero napakahalaga naman sa mga taong nakatira rito.

Dito ko na-realize na ang Maynila ay hindi lang iyong nakikita mo sa paligid ng Rizal Park, Intramuros, Binondo o Escolta. May isa pang Maynila sa likod ng mga pangunahing kalsada—iyong Maynila ng mga lumang bahay, pamilyang magkakakilala, tindahang minana sa magulang, karinderyang suki ng buong barangay, at mga kalsadang araw-araw na bahagi ng buhay ng mga residente.

At habang tinutulak ko ang bisikleta ko pasulong, mas nararamdaman kong palayo na ako sa downtown. Hindi ibig sabihin na mas boring na ang ruta. Sa halip, mas nagiging personal ang kuwento ng lungsod.

R. Papa Station—hindi na gaanong postcard Manila.

🠊 5TH AVENUE STATION 🚴

Malapad na ang kalsada. Mas magaan na ang padyak. Ramdam mong malapit ka na sa dulo. Parang marathon runner na tanaw na ang finish line. Pagdating sa 5th Avenue Station, ibang-iba na ang pakiramdam kumpara sa mga unang istasyong dinaanan ko mula Baclaran. Habang nagpapatuloy ang ruta, mas nagiging maluwag ang paligid at mas may breathing space ang kalsada. Hindi na ganoon kasikip ang mga inner streets na dinaanan ko sa Maynila, kaya mas nakaka-relax nang kaunti ang pagpe-pedal.

Ang 5th Avenue Station, na kilala rin bilang C-3 Station, ay matatagpuan sa intersection ng Rizal Avenue at 5th Avenue sa Grace Park, Caloocan. Binuksan ito noong May 12, 1985, bilang bahagi ng unang extension ng LRT-1 mula Central Manila patungong Monumento. Ang mismong 5th Avenue ay bahagi ng mas malaking road network ng Caloocan at isa sa mga importanteng daanan papasok at palabas ng hilagang bahagi ng Metro Manila.

Isa sa unang mapapansin dito ay ang pagbabago ng environment. Mas maluwag ang kalsada, mas mahaba ang sightline at mas ramdam mo na nasa Caloocan ka na. May mga commercial establishments pa rin sa paligid, pero mas dominanteng makikita ang mga residential streets, maliliit na tindahan, talyer, karinderya at mga establisimyentong nagsisilbi sa mga lokal na residente. May mga lumang bahay na nakahanay sa mga kalsada at may mga bagong gusali na unti-unting pumapalit sa dating landscape. Para itong isang neighborhood na patuloy na nagbabago pero hindi tuluyang nakakalimot sa nakaraan.

May interesting historical connection din ang lugar dahil malapit ito sa Manila North Cemetery at sa mga dating komunidad ng Grace Park. Ang bahaging ito ng Caloocan ay matagal nang naging mahalagang residential at transportation area, kaya hindi nakakagulat na napakaraming tao ang dumadaan dito araw-araw. Kapag rush hour, bumabalik ang pamilyar na ingay ng Metro Manila—jeepney, busina, commuters at mga nagmamadaling tumawid. Pero kumpara sa Central Manila, may pakiramdam pa rin na mas maluwag na ang mundo mo.

At dito ko mas naramdaman ang kakaibang satisfaction ng isang long-distance bike ride. Kapag ilang oras ka nang pumapadyak, bawat pagbabago sa landscape ay parang checkpoint. Mula Baclaran, dumaan ako sa EDSA, Libertad, Vito Cruz, Pedro Gil, United Nations, Central, Carriedo, Tayuman, Blumentritt, Abad Santos at R. Papa. Sa bawat istasyon, may sariling kuwento, sariling amoy, sariling ingay at sariling mga taong nakakasalubong. Ngayon, nasa 5th Avenue na ako—at alam kong Monumento na lang ang hinihintay ko.

Parang marathon runner na ilang metro na lang ang layo sa finish line. Pagod ka na, pero hindi mo na puwedeng sabihin na “ayoko na.” Dahil tanaw mo na ang dulo. At sa isang bike ride na nagsimula sa Baclaran, malaking bagay ang maramdaman na unti-unti mo nang natutupad ang buong ruta.

Pero may kakaibang irony ang 5th Avenue. Kahit ramdam mong malapit ka na sa finish line, hindi ibig sabihin na tapos na ang laban. Traffic is still traffic. Jeepney is still jeepney. May mga tawiran pa rin. May mga sasakyang biglang liliko. May mga pedestrian na tatawid kung saan nila gusto. At siyempre, bilang cyclist, kailangan mo pa ring maging alerto.

Pero iba na ang mindset.

Hindi na “Kaya ko pa kaya?”

Ang tanong na lang ay:

“Gaano na lang kalayo?”

At kapag nasa 5th Avenue ka na, alam mong hindi na ganoon kalayo.

Habang nagpapatuloy ang padyak ko, parang may invisible countdown sa isip ko. Isang istasyon na lang. Isang final stretch. Isang huling bahagi ng biyahe bago ko tuluyang marating ang Monumento.

Kaya kahit pagod na ang mga paa, may bagong energy na pumapasok. Iyong energy na nanggagaling sa realization na malapit ka na talaga.

Sa puntong ito, hindi ko na masyadong iniisip ang init, traffic o pagod.

Padyak lang.

Tuloy lang.

Dahil kapag ilang oras ka nang nasa bisikleta, may kakaibang fulfillment kapag nakikita mo nang papalapit ang destination.

5th Avenue Station—ang penultimate chapter bago ang finish line ng Biyaheng Ilalim.

At mula rito, isang istasyon na lang.

Monumento.

Game na. Malapit na tayo.

🠊 MONUMENTO STATION 🚴

At sa wakas...

MONUMENTO.

Pagdating ko rito, parang may malaking check mark na agad sa utak ko. Mula Baclaran, ilang oras ding pumadyak, ilang kalsada ang tinawid, ilang istasyon ang dinaanan, at ilang beses ding nakipagsabayan sa traffic, jeepney, pedestrians at kung anu-ano pang obstacles na makikita mo sa isang typical na bike ride sa Metro Manila. At ngayon, nandito na ako sa Monumento—the historic northern end of the original LRT-1 line. Nang buksan ang LRT-1 noong May 12, 1985, ang linya ay umaabot mula Baclaran hanggang Monumento, na bumuo ng humigit-kumulang 13.95-kilometrong north-south transportation corridor.

At siyempre, kapag sinabi mong Monumento, hindi puwedeng mawala si Andres Bonifacio. Nakatayo sa Monumento Circle ang Bonifacio Monument, ang bantayog na dinisenyo ng National Artist na si Guillermo Tolentino at inialay kay Bonifacio at sa diwa ng himagsikang Pilipino. Itinayo ang monumento noong 1930 at pinasinayaan noong November 30, 1933. Noong 2002, idineklarang National Monument ang bantayog, kaya hindi lamang siya simpleng landmark na dinadaanan ng mga motorista—isa talaga itong mahalagang bahagi ng kasaysayan ng bansa.

Kaya ang eksena pagdating mo rito ay medyo surreal. Sa gitna ng napaka-busy na intersection, traffic at napakaraming taong naglalakad, nandiyan si Bonifacio na parang tahimik na saksi sa lahat ng nangyayari. Samantalang noong panahon niya, ang pinaglalaban ay kalayaan mula sa kolonyal na pamahalaan, ngayon naman ang mga tao sa paligid niya ay may kanya-kanyang laban—may naghahanap ng trabaho, may papasok sa eskuwela, may naghahabol ng jeep, may umuuwi, may namimili at may cyclist na katulad kong halos ubos na ang tubig sa tumbler.

At kung gusto mong magpahinga pagkatapos ng mahabang ride, nandiyan mismo ang SM City Grand Central, na direktang konektado sa Monumento Station. Nakatayo ito sa lugar ng dating Ever Gotesco Grand Central, kaya para sa mga batang lumaki sa dating panahon ng Metro Manila, may nostalgia rin ang lugar na ito. Ngayon, mas moderno na ang paligid, pero nananatili pa rin ang Monumento bilang isang malaking commercial at transportation hub.

At hindi lang LRT ang makikita mo rito. Ang monumento ay isa sa mga lugar kung saan nagsasalubong ang iba't ibang paraan ng transportasyon. May jeepney, bus, EDSA Carousel, tricycle at iba pang public transportation na kumokonekta sa Caloocan, Malabon, Navotas at Valenzuela. May mga bus terminal din na nagsisilbi sa mga rutang patungong Northern Luzon. Kaya habang nakatayo ka rito, madaling maintindihan kung bakit napakaimportante ng Monumento bilang gateway papunta sa hilaga.

At dito nagiging interesting ang aking Biyaheng Ilalim. Dahil technically, puwede mo nang sabihin na tapos na ang challenge. Nakarating ka na sa dulo ng original Baclaran-to-Monumento LRT-1 route. Pero kung malakas-lakas ka pa, bakit hindi mo subukang ituloy?

Dahil mula Monumento, Road to the North na.

Mula rito, maaari kang magpatuloy patungong Valenzuela at mas malayo pa. At noong huling ginawa ko ang ride na ito, hindi ako tumigil sa Monumento. Umabot pa ako sa Valenzuela. Ibig sabihin, hindi lang LRT-1 route ang tinapos ko noon—nadagdagan pa ng konting bonus level ang aking cycling adventure.

Pero aminado ako, hindi ko na tinangka ang Meycauayan, Bulacan. ang unag bayan ng probinsiya ng Bulacan

Bakit?

Summer noon.

At kapag sinabi mong summer sa Metro Manila at Bulacan, hindi biro ang araw. Iyong tipong parang may personal na galit sa balat mo ang araw. 😅 Habang papalayo ako sa Monumento at papunta sa north, ramdam ko na ang init. Kaya noong umabot ako ng Valenzuela, sabi ko sa sarili ko, “Okay na 'to. Bago pa ako maging lechon, balik na tayo.”

Kaya doon na ako nag-turn around.

At kung talagang Superman-level ang lakas ng mga paa mo, ibang adventure na ang susunod—puwede mong ituloy ang northbound ride hanggang Bulacan. Pero siyempre, hindi ito basta-basta dapat gawin. Kailangan mong isaalang-alang ang init, tubig, oras, traffic, road conditions at kung gaano pa karaming lakas ang natitira sa katawan mo. Ang mahalaga sa long-distance cycling ay hindi iyong “Kaya ko bang pumunta roon?” kundi “Kaya ko pa bang makabalik?”

At may isa pang challenge na puwedeng gawin kung gusto mong gawing mas extreme ang Biyaheng Ilalim.

Reverse mode.

At may isa pang challenge na puwedeng gawin kung gusto mong gawing mas extreme ang Biyaheng Ilalim.

Reverse mode.

Kung natapos mo na ang Baclaran-to-Monumento route, puwede mong isipin ang isang hiwalay na challenge: mula Monumento papuntang SM Mall of Asia, gamit ang EDSA route. Hindi na ito Biyaheng Ilalim sa parehong paraan, pero parang counterpart ride siya—mula hilaga, bababa ka naman patungong south hanggang MOA. Sa ganitong setup, para kang gumagawa ng sariling North-to-South Metro Manila Cycling Challenge.

Pero iyon ay para sa mga taong may natitirang stamina na parang si Superman.

Ako?

After reaching Monumento, baka si Clark Kent na lang ang natira sa akin. 😂

Kaya sa mismong Monumento, tahimik kong ipinapark ang bisikleta. Pinagmamasdan ko si Bonifacio habang pinapawi ang pawis. Sa paligid ko, tuloy-tuloy ang buhay. May LRT na umaandar, may jeepney na naghihintay ng pasahero, may bus na papunta sa hilaga, may mga taong papasok sa mall at may mga commuter na parang walang katapusang nagmamadali.

At doon ko na-realize:

Isang diretso lang pala ang biyahe.

Baclaran hanggang Monumento.

Isang linya ng tren.

Isang mahabang kalsada.

Pero ang daming kuwentong nadaanan.

Sa iisang linya ng tren, ilang libong buhay ang nagtatagpo araw-araw.

Mga estudyante.

Manggagawa.

Vendor.

Doktor.

Pasahero.

Turista.

Cyclist.

At lahat sila may kanya-kanyang destinasyon.

May mga taong sumakay sa Baclaran at bumaba sa Monumento.

May mga sumakay sa gitna.

May mga nagpalipat-lipat ng tren.

May mga naglakad.

May mga nag-jeep.

At may isang cyclist na piniling sundan ang halos buong ruta mula Baclaran hanggang Monumento, sa ilalim ng LRT, habang pinagmamasdan ang iba't ibang mukha ng Maynila.

At iyon siguro ang pinakamagandang bagay sa biyaheng ito.

Hindi mo kailangang pumunta sa malayo para makakita ng iba't ibang mundo.

Minsan, kailangan mo lang sundan ang isang linya ng tren.

Mula Baclaran hanggang Monumento, nagbabago ang landscape, nagbabago ang tao, nagbabago ang ingay, nagbabago ang atmosphere—pero iisa pa rin ang lungsod.

Maynila.

At sa dulo ng biyahe, habang nakatanaw kay Bonifacio at hawak ang manibela ng bisikleta, masasabi ko na:

Natapos ko rin.

Pagod.

Pawis.

Sunog sa araw.

Pero masaya.

Dahil ang Biyaheng Ilalim ay hindi lang tungkol sa pagpunta mula point A hanggang point B.

Tungkol ito sa mga kuwentong makikita mo habang nasa pagitan ng A at B.

At sa pagkakataong ito, ang pagitan ng Baclaran at Monumento ang naging isang napakahabang kuwento na pinadyak ko gamit ang dalawang gulong.